Từ thực tiễn tại Nghệ An, ông Trần Minh Ngọc, Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An, cho rằng báo chí địa phương phải chủ động đi trước một bước: hiểu chủ trương, nắm thực tiễn, xây dựng nguồn tin và chuẩn bị phương thức truyền tải.
Địa bàn càng đặc thù, thông tin càng phải sâu sát
Nghệ An có diện tích tự nhiên 16.489,97 km², đường biên giới trên bộ dài hơn 468 km giáp Lào, hơn 548.000 người dân tộc thiểu số thuộc 49 dân tộc và cộng đồng Công giáo đông đảo sinh sống tại nhiều địa bàn. Những đặc điểm này khiến các vấn đề về dân tộc, tôn giáo, đất đai, giải phóng mặt bằng, sắp xếp tổ chức bộ máy hay triển khai các dự án lớn luôn đòi hỏi báo chí phải tiếp cận thận trọng, đầy đủ và sát thực tế.
Theo ông Trần Minh Ngọc, những vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống người dân rất dễ trở thành chủ đề để thông tin sai lệch bị cắt xén, bóp méo hoặc khai thác nhằm gây chia rẽ. Vì vậy, báo chí không thể chỉ chờ thông tin xấu xuất hiện rồi mới tìm cách phản bác. Muốn phản bác có căn cứ, trước hết người làm báo phải hiểu đúng vấn đề.
“Phóng viên không thể phản bác một thông tin sai lệch nếu chưa hiểu đầy đủ chủ trương, chính sách, pháp luật và bản chất vấn đề”, ông Ngọc nhấn mạnh.
Ông chỉ ra, thông tin sai lệch đôi khi không hoàn toàn được tạo ra từ những dữ kiện bịa đặt, mà bắt đầu bằng việc cắt một phần nội dung chính sách, lấy hiện tượng cá biệt để quy kết thành bản chất hoặc đặt một thông tin đúng vào bối cảnh sai. Nếu người viết không đọc văn bản gốc, không tìm hiểu đầy đủ, bài phản bác rất dễ trở nên chung chung, thiếu sức thuyết phục.
Bởi vậy, việc đọc nghị quyết, kết luận, chỉ thị, quy định của Đảng, văn bản pháp luật và các chương trình, đề án liên quan cần trở thành năng lực nghề nghiệp thường xuyên của phóng viên, thay vì chỉ được thực hiện khi có đề tài cụ thể.
Không phản bác bằng một nhận định khác, mà bằng sự thật tại cơ sở
Với báo chí địa phương, khả năng tiếp cận địa bàn, gặp trực tiếp người dân, cán bộ thực thi chính sách và cơ quan chuyên môn là lợi thế quan trọng. Nhưng lợi thế ấy chỉ có ý nghĩa khi phóng viên thực sự xuống cơ sở, kiểm chứng thông tin thay vì chỉ tổng hợp những gì đang lan truyền trên mạng.
Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An Trần Minh Ngọc cho rằng, khi xuất hiện vấn đề nhạy cảm, phóng viên cần tìm đến nơi xảy ra sự việc, gặp những người liên quan và làm việc với cơ quan chức năng. Sự kết hợp giữa thông tin thực tế, số liệu và văn bản chính thống sẽ giúp bài viết trả lời những câu hỏi cốt lõi: Sự việc thực chất là gì, vì sao xảy ra, thông tin nào đúng và thông tin nào sai.
“Với những vấn đề phức tạp, việc phóng viên trực tiếp xuống địa bàn, gặp nhân vật, làm việc với cơ quan chức năng để kiểm chứng thông tin thường tạo ra những bài viết có sức nặng hơn nhiều so với việc chỉ tổng hợp thông tin trên mạng”, ông Ngọc chia sẻ.
Theo ông, khi mạng xã hội đưa ra một nhận định, báo chí không nhất thiết phải lập tức trả lời bằng một nhận định khác. Điều cần thiết là nhanh chóng tìm ra sự thật và đưa sự thật đến với công chúng. Cách tiếp cận này đặc biệt cần thiết với những vấn đề liên quan đến giải phóng mặt bằng, tôn giáo, các dự án lớn hay những sự kiện có tác động trực tiếp đến đời sống người dân.
Tuy nhiên, một phóng viên khó có thể am hiểu sâu tất cả lĩnh vực từ xây dựng Đảng, pháp luật, kinh tế đến lịch sử, văn hóa, quốc phòng - an ninh và quan hệ quốc tế. Vì thế, ông Ngọc đề xuất các cơ quan báo chí địa phương xây dựng mạng lưới chuyên gia, nhà nghiên cứu, cán bộ thực tiễn và cộng tác viên có uy tín theo từng lĩnh vực, duy trì kết nối thường xuyên để có thể huy động khi phát sinh vấn đề.
Ông cũng lưu ý đến cơ chế nhuận bút, thù lao cho các bài viết chuyên sâu. Một tác phẩm chính luận chất lượng có thể cần nhiều ngày nghiên cứu, đọc tài liệu, đi thực tế và trao đổi với chuyên gia. “Nếu chỉ xem đây là một bài viết thông thường thì rất khó thu hút được những người có chuyên môn sâu”, ông Ngọc nói.
Đa dạng phương thức, giữ vững thế chủ động thông tin
Trong môi trường mà một đoạn video ngắn hay vài dòng bình luận có thể lan truyền nhanh chóng, nội dung đúng thôi chưa đủ; báo chí còn phải lựa chọn cách truyền tải phù hợp với từng nhóm công chúng và nền tảng.
Tại Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An, bên cạnh việc duy trì chuyên mục về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và các chuyên đề thông tin định hướng, nội dung còn được triển khai qua nhiều hình thức như bài phân tích, phỏng vấn chuyên gia, infographic, video ngắn, ảnh, podcast và mạng xã hội. Theo ông Ngọc, mỗi nền tảng có cách tiếp cận riêng, nhưng yêu cầu xuyên suốt là thông tin phải thống nhất, có nguồn và được kiểm chứng.
Ông nhấn mạnh yêu cầu cân bằng giữa tốc độ và độ chính xác khi xử lý thông tin nhạy cảm: “Báo chí chính thống nếu chậm một bước có thể mất lợi thế thông tin; nhưng nếu nhanh mà sai thì hậu quả còn lớn hơn”. Do đó, các tòa soạn cần có quy trình vừa rút ngắn thời gian xử lý, vừa bảo đảm tính chính xác, trách nhiệm và thận trọng.
Một điểm nghẽn khác được ông Ngọc đề cập là cơ chế cung cấp thông tin. Có những thời điểm, mạng xã hội biết thông tin trước báo chí chính thống. Khi không được cung cấp thông tin đầy đủ, kịp thời, cơ quan báo chí khó chủ động kiểm chứng, giải thích và định hướng dư luận. Vì vậy, ông đề xuất tăng cường phối hợp giữa cơ quan chỉ đạo, cơ quan quản lý, các ngành chức năng và báo chí, nhất là trước những sự kiện, vấn đề có nguy cơ phát sinh thông tin sai lệch.
Cùng với cơ chế phối hợp, việc đào tạo phóng viên về kiểm chứng thông tin số, khai thác dữ liệu, sử dụng văn bản pháp luật, nhận diện tin giả và sản xuất nội dung đa phương tiện cũng cần được thực hiện thường xuyên. Hiệu quả công tác này, theo ông, không nên chỉ đo bằng số lượng bài viết hay giải thưởng, mà cần nhìn vào khả năng phát hiện sớm vấn đề, cung cấp thông tin chính xác, giải thích được bản chất sự việc và góp phần định hướng dư luận.
“Báo chí phải chủ động hơn một bước: hiểu chủ trương trước, nắm thực tiễn trước, xây dựng nguồn tin trước và chuẩn bị phương thức truyền tải trước”, ông Ngọc nhấn mạnh. Để làm được điều đó, theo ông, cần sự đầu tư đồng bộ cho con người, mạng lưới chuyên gia, cơ chế phối hợp và quy trình tác nghiệp trong mỗi tòa soạn.
