Theo chuyên gia, từ ngày 15/5, người sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng có thể bị xử phạt từ 3-5 triệu đồng; hành vi chứa chấp có thể bị phạt tới 10 triệu đồng theo quy định mới. Tuy nhiên, ông cho rằng đây mới chỉ là bước khởi đầu trong cuộc chiến kiểm soát thuốc lá tại Việt Nam.
Bác sĩ Nguyên nhận định, thuốc lá là vấn đề tồn tại hàng nghìn năm và từng bị xã hội “thỏa hiệp” trong thời gian dài do điều kiện lịch sử, nhận thức và khoa học còn hạn chế. Nhưng trong bối cảnh đất nước phát triển, sức khỏe và tuổi thọ người dân phải trở thành ưu tiên hàng đầu.
“Việc ngăn chặn các hệ lụy từ thuốc lá hiện nay là nhiệm vụ cấp thiết”, ông nhấn mạnh.
Theo các nghiên cứu và thống kê, Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ hút thuốc lá cao nhất thế giới, thuộc top 15 toàn cầu và đứng thứ 3 ASEAN về tỷ lệ người trưởng thành hút thuốc. Hiện khoảng 20,8% người trưởng thành Việt Nam hút thuốc; riêng nam giới trưởng thành lên tới 41,1%, tức hơn 4/10 người hút thuốc.
Điều đáng lo ngại là những con số tử vong do thuốc lá gây ra đang ở mức báo động. Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, thống kê của Bộ Y tế và Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho thấy mỗi năm Việt Nam có hơn 100.000 ca tử vong liên quan thuốc lá, cao gấp hơn 10 lần số người chết vì tai nạn giao thông. Trong đó, hơn 18.800 trường hợp tử vong do hút thuốc thụ động.
“Những con số này khủng khiếp, tương đương hậu quả của các cuộc chiến tranh kéo dài hàng nghìn năm và cứ lặp lại năm này qua năm khác”, ông Nguyên nói.
Không chỉ gây tử vong, thuốc lá còn là nguyên nhân hàng đầu dẫn tới chết sớm. Khoảng 70% ca tử vong liên quan thuốc lá ở Việt Nam xảy ra trước tuổi 75. Thuốc lá cũng liên quan trực tiếp đến hơn 28 nhóm bệnh nguy hiểm như COPD, tim mạch, đột quỵ, ung thư phổi…
Nếu năm 2009 Việt Nam có hơn 1 triệu người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), thì hiện nay con số có thể đã gần 2 triệu người. Đây là nhóm bệnh nhân thường xuyên ho kéo dài, khó thở, nhập viện nhiều lần, chất lượng sống suy giảm nghiêm trọng. Đặc biệt, nghiên cứu tại Bệnh viện K cho thấy tới 96,8% bệnh nhân ung thư phổi có hút thuốc lá.
“Ít nhất phần lớn gánh nặng ung thư phổi có thể tránh được nếu không hút thuốc”, bác sĩ Nguyên nhấn mạnh.
Không dừng ở gánh nặng y tế, thuốc lá còn gây thiệt hại kinh tế khổng lồ. Theo Hội Kinh tế Y tế Việt Nam, tổng thiệt hại do thuốc lá gây ra, bao gồm chi phí khám chữa bệnh và suy giảm năng suất lao động, cao gấp khoảng 5 lần nguồn thu thuế từ thuốc lá. Riêng năm 2024, thiệt hại kinh tế ước tính lên tới 108.700 tỷ đồng, tương đương khoảng 1,14% GDP.
Phân tích sâu hơn, bác sĩ Nguyên cho biết nicotine vừa là chất gây nghiện cực mạnh, vừa là độc chất. Trong lịch sử, nicotine từng được sử dụng như thuốc trừ sâu nhưng đã bị cấm trong nông nghiệp do độc tính quá cao.
“Điều nghịch lý là một chất từng là hóa chất trừ sâu, không còn được phép dùng trong nông nghiệp, lại vẫn đang được đưa trực tiếp vào cơ thể con người để giải trí”, ông cảnh báo.
Ngoài nicotine, khói thuốc còn chứa hơn 7.000 hóa chất, trong đó có khoảng 69-70 chất gây ung thư và đột biến gene như benzene, formaldehyde, hydrocarbon thơm đa vòng và kim loại nặng. Theo chuyên gia, độc tính của khói thuốc thậm chí phức tạp hơn cả khí thải động cơ diesel.
Ông cũng chỉ ra nghịch lý khi xã hội rất quan tâm an toàn thực phẩm nhưng lại chấp nhận việc hàng chục triệu người trưởng thành mỗi ngày hút 10-20 điếu thuốc chứa đầy hóa chất độc hại đi thẳng vào phổi.
“Điều này chẳng khác nào mỗi ngày ăn 10-20 bữa thực phẩm bẩn”, ông Nguyên ví von.
Liên quan đến sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, bác sĩ Nguyên cho biết Bộ Y tế, Bộ Tư pháp cùng các cơ quan liên quan đang nghiên cứu nhiều giải pháp mạnh tay hơn. Trong đó, điểm nhấn chiến lược là xây dựng “các thế hệ không thuốc lá”.
Một trong những đề xuất đáng chú ý là cấm bán và kinh doanh thuốc lá đối với toàn bộ công dân Việt Nam sinh từ ngày 1/1/2010 trở đi.
Theo ông, mốc năm 2010 mang ý nghĩa biểu tượng, gắn với dấu mốc 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội. Đây cũng là thế hệ đang bước vào tuổi trưởng thành và cần được bảo vệ khỏi nguy cơ nghiện nicotine.
“Các cháu sinh năm 2010 nay đã 16 tuổi, sắp hết tuổi trẻ em. Từ độ tuổi này trở đi, chúng ta phải bảo vệ các cháu khỏi thuốc lá”, ông Nguyên nêu quan điểm.
Bác sĩ Nguyên cho rằng việc “đóng dần” khả năng tiếp cận thuốc lá của thế hệ trẻ sẽ giúp Việt Nam từng bước loại bỏ thuốc lá khỏi đời sống xã hội một cách bền vững.
Theo ông, nhiều quốc gia như Anh hay Maldives đã xây dựng lộ trình cấm thuốc lá theo thế hệ nhằm tiến tới mục tiêu “end the game” - chấm dứt hoàn toàn nạn hút thuốc lá trong tương lai. Việt Nam hoàn toàn có đủ cơ sở khoa học, điều kiện kinh tế - xã hội và quyết tâm chính trị để tham gia xu hướng này.
“Nếu thành công, Việt Nam có thể trở thành quốc gia thứ ba trên thế giới xây dựng được luật bảo vệ thế hệ trẻ khỏi thuốc lá”, bác sĩ Nguyên nhận định.
Ông nhấn mạnh, việc sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá không chỉ là vấn đề y tế mà còn là trách nhiệm với tương lai dân tộc.
“Tất cả chúng ta đang chứng kiến bước chuyển mình mang tính lịch sử để chấm dứt vấn nạn nghìn năm của thuốc lá. Đây sẽ là câu chuyện để đời mà mỗi người Việt Nam có thể tự hào kể lại cho con cháu mai sau”, ông Nguyên bày tỏ.
