Tổng công ty Vinaincon (Vinaincon) thành lập và đưa vào vận hành Công ty TNHH MTV Xi măng Quang Sơn (thôn Đồng Thu, xã Quang Sơn, huyện Đồng Hỷ (cũ)) vào năm 2011. Tuy nhiên, sau nhiều năm hoạt động, dự án không những không đạt hiệu quả mà còn ngập sâu trong nợ nần và các sai phạm.
TTCP chỉ rõ nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng thua lỗ lớn là do chi phí vay vốn đầu tư quá lớn, chiếm tới 95% tổng chi phí. Phương án tài chính ban đầu không khả thi buộc Vinaincon phải thay đổi nguồn vốn vay trong nước sang vay nước ngoài bằng ngoại tệ.
Quyết định này đã gây ra hậu quả nặng nề: làm tăng chi phí vốn, chi phí tỷ giá trên 316 tỷ đồng, cùng với chi phí bảo lãnh, quản lý và bảo hiểm. Việc dự án bị chậm tiến độ hơn 5 năm khiến khi đến hạn trả nợ, nhà máy chưa có nguồn thu, dẫn đến tỷ lệ nợ quá hạn lên tới 130% – một nguyên nhân trực tiếp gây thua lỗ từ khi dự án chưa chính thức đi vào hoạt động.
TTCP kết luận Vinaincon đã có hàng loạt vi phạm trong quản lý đầu tư xây dựng. Đáng chú ý nhất là việc tự điều chỉnh tổng mức đầu tư và kế hoạch đấu thầu không đúng thẩm quyền. Tổng công ty này còn tự ý điều chỉnh bù trượt giá, khiến tổng giá trị đề nghị quyết toán vượt tổng mức đầu tư phê duyệt năm 2002 lên tới 1.063 tỷ đồng, tương đương mức vượt khoảng 38%.
Cụ thể, giá trị đề nghị quyết toán của dự án là hơn 3.838 tỷ đồng, trong khi tổng mức đầu tư ban đầu chỉ là 2.775 tỷ đồng. TTCP nhấn mạnh: “Việc Vinaincon đề nghị quyết toán vượt 1.063 tỷ đồng, điều chỉnh vượt tổng mức đầu tư không đúng thẩm quyền so với dự án đầu tư đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2002 đã vi phạm Điều 3 Thông tư số 10/2020 của Bộ Tài chính quy định về quyết toán dự án hoàn thành”.
TTCP còn phát hiện Vinaincon đã thanh toán cho các nhà thầu vượt hơn 262 tỷ đồng so với dự toán được phê duyệt lần 2, và vượt 40,7 tỷ đồng so với tổng mức đầu tư được phê duyệt lần 2. Điều này dẫn đến hậu quả dự án không có đủ điều kiện để quyết toán vốn đầu tư.
Về vi phạm trong tổ chức đấu thầu, kết luận thanh tra chỉ rõ các vi phạm trong tổ chức đấu thầu. Theo đó, Gói thầu số 01: Nguy cơ thiệt hại hơn 322 tỷ đồng và nguy cơ thất thoát 113,5 tỷ đồng. Các gói thầu khác: Gói thầu số 02, 03 nguy cơ gây thiệt hại hơn 47,5 tỷ đồng; gói thầu số 14 nguy cơ hơn 126 tỷ đồng; gói thầu số 19 nguy cơ 80 tỷ đồng. Cùng với các gói thầu khác (32A, 13, chạy thử), tổng nguy cơ gây thiệt hại và thất thoát lên đến hàng trăm tỷ đồng.
Ngoài ra, TTCP cũng chỉ ra những yếu kém trong công tác quản trị, vật tư và tài sản, công nợ khó đòi tồn đọng lớn, cùng với việc nhà máy đặt ở vị trí địa lý bất lợi (cách cảng Đa Phúc 55km) khiến chi phí vận chuyển tăng cao, càng làm trầm trọng thêm tình hình tài chính vốn đã khó khăn của Vinaincon.
Tổng Thanh tra Chính phủ đã đề nghị Bộ Công Thương chỉ đạo xử lý về kinh tế và các nội dung liên quan khác đến kinh tế gần 442,8 tỷ đồng. Trong đó, thu hồi về ngân sách nhà nước trên 310 tỷ đồng (tiền thuê đất, nợ đọng thuế, thanh toán vượt cho nhà thầu...) và xử lý các khoản liên quan đến kinh tế theo sổ sách kế toán hơn 132,5 tỷ đồng (chi phí sản xuất thử tăng, công nợ khó đòi, mất cắp tiền mặt...). Bộ Tài chính được yêu cầu kiểm tra, làm rõ trách nhiệm tập thể, cá nhân liên quan trong việc tham mưu bảo lãnh Chính phủ khoản vay nước ngoài gần 59 triệu Euro (hơn 1.365 tỷ đồng), và chỉ đạo kiểm tra, xem xét xử lý và thu hồi về ngân sách Nhà nước 2.403 tỷ đồng.
TTCP cũng yêu cầu kiểm tra, có biện pháp xử lý đối với khoản nợ hơn 1.365 tỷ đồng của chủ đầu tư đối với các ngân hàng BIDV và VDB.
Đáng chú ý, văn bản phê duyệt dự án năm 2002 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư trình Thủ tướng đã chưa có nội dung thể hiện rõ việc thẩm định về các điều kiện tài chính và phương án hoàn trả vốn đầu tư, cho thấy sai phạm đã bắt đầu từ khâu thẩm định dự án ban đầu.
Do tính chất nghiêm trọng của các vi phạm và nguy cơ thất thoát tài sản nhà nước, TTCP đã chuyển hồ sơ các vụ việc có dấu hiệu tội phạm liên quan đến dự án xi măng Quang Sơn sang Bộ Công an để chỉ đạo cơ quan điều tra xác minh, làm rõ.
