Gánh nặng bệnh tật toàn cầu đang gia tăng với tốc độ chưa từng có, chủ yếu do già hóa dân số, sự bùng phát của các bệnh mạn tính và nguy cơ xuất hiện các dịch bệnh mới.
Trong đó, các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, ung thư, đái tháo đường và bệnh hô hấp mạn tính tiếp tục là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật, đặt ra sức ép ngày càng lớn lên hệ thống y tế và tài chính y tế của nhiều quốc gia.
Trong bối cảnh đó, tiến bộ khoa học đã mang lại nhiều loại thuốc mới, đặc biệt là dược phẩm phát minh, giúp cải thiện đáng kể hiệu quả điều trị và chất lượng sống của người bệnh.
Tuy nhiên, chi phí cao của các thuốc mới, cùng với sự hạn chế của nguồn ngân sách công, đang trở thành rào cản lớn đối với khả năng tiếp cận điều trị sớm và hiệu quả.
Thực tế này khiến quá trình ra quyết định chi trả tại nhiều quốc gia bị kéo dài, làm giảm cơ hội được tiếp cận thuốc kịp thời của người bệnh.
Trước bài toán cân bằng giữa nhu cầu điều trị ngày càng cao và khả năng chi trả có hạn, nhiều quốc gia đã chuyển hướng sang các chiến lược tăng cường tiếp cận thuốc dựa trên cơ chế chia sẻ rủi ro, coi đây là một công cụ chính sách quan trọng nhằm bảo đảm hài hòa lợi ích của Nhà nước, người bệnh và doanh nghiệp dược.
Giải pháp chia sẻ rủi ro là cơ chế thỏa thuận đa bên giữa cơ quan quản lý, cơ quan chi trả và nhà sản xuất thuốc, có thể được thiết kế dựa trên yếu tố tài chính, kết quả điều trị hoặc các dịch vụ đi kèm.
Mục tiêu cốt lõi của cơ chế này là giảm thiểu rủi ro ngân sách, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận thuốc mới cho người bệnh, hướng tới duy trì tính bền vững lâu dài của quỹ bảo hiểm y tế.
Tại Việt Nam, áp lực tài chính y tế đang gia tăng nhanh chóng. Theo TS.BS Ong Thế Duệ, Viện Chiến lược và Chính sách Y tế (Bộ Y tế) chi tiêu y tế của Việt Nam tăng trung bình khoảng 7–8% mỗi năm.
Tổng chi tiêu y tế cả nước đã tăng từ 17,4 tỷ USD năm 2019 lên 27,5 tỷ USD năm 2025 và dự báo đạt 34,1 tỷ USD vào năm 2028. Song song với đó, chi tiêu y tế bình quân đầu người cũng không ngừng tăng, từ hơn 150 USD năm 2019 lên khoảng 270 USD hiện nay và có thể chạm ngưỡng 328 USD trong vài năm tới.
Trong cơ cấu chi tiêu y tế, chi phí thuốc luôn chiếm tỷ trọng lớn nhất. Giai đoạn 2019–2025, tổng chi tiêu thuốc tăng từ 4,7 tỷ USD lên 6,9 tỷ USD, tương đương mức tăng trưởng bình quân 6–7% mỗi năm.
Dự báo đến năm 2028, quy mô thị trường dược phẩm Việt Nam có thể đạt khoảng 8,6 tỷ USD, phản ánh nhu cầu sử dụng thuốc ngày càng gia tăng của người dân. Hiện nay, chi phí thuốc chiếm hơn 30% tổng chi của quỹ bảo hiểm y tế.
Với quy mô này, Việt Nam đã vươn lên trở thành thị trường dược phẩm lớn thứ hai Đông Nam Á, chỉ sau Indonesia và vượt qua Thái Lan, Philippines và Malaysia.
Đây vừa là tín hiệu cho thấy nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng cao, vừa đặt ra thách thức không nhỏ đối với bài toán kiểm soát chi phí và bảo đảm tính bền vững của hệ thống bảo hiểm y tế.
Theo TS. Nguyễn Khánh Phương, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Y tế (Bộ Y tế) trong bối cảnh chi phí chăm sóc sức khỏe tăng nhanh, đặc biệt đối với các thuốc phát minh có giá thành cao, giải pháp chia sẻ rủi ro đang được nhiều quốc gia coi là trụ cột chính sách.
Cơ chế này cho phép hệ thống bảo hiểm y tế kiểm soát rủi ro tài chính, trong khi vẫn đảm bảo người bệnh được tiếp cận sớm các thuốc mới, có giá trị điều trị cao.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hiệu quả rõ nét của mô hình này. Tại Anh, Quỹ thuốc ung thư (Cancer Drugs Fund – CDF) được thành lập từ năm 2011 với ngân sách cố định 340 triệu bảng mỗi năm, cho phép bệnh nhân tiếp cận sớm các thuốc ung thư khi chưa có đầy đủ bằng chứng khoa học.
Song song đó, hệ thống y tế thu thập dữ liệu thực tế để đánh giá hiệu quả điều trị. Sau tối đa hai năm, Viện Quốc gia về Y tế và Chăm sóc Chất lượng cao (NICE) sẽ căn cứ vào dữ liệu thu thập được để quyết định đưa thuốc vào danh mục chi trả thường quy hoặc từ chối chi trả. Giai đoạn 2016-2023, chương trình này đã mang lại lợi ích cho hơn 88.300 bệnh nhân với 102 loại thuốc và 241 chỉ định điều trị.
