Thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội tại các tỉnh miền núi, nơi tập trung sinh sống của đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS), luôn đặt ra yêu cầu kép đối với bộ máy nhà nước: vừa phải đảm bảo tính thống nhất trong quản lý từ cấp tỉnh, vừa phải duy trì sự linh hoạt và thấu hiểu văn hóa ở cấp cơ sở (xã).
Chính quyền hai cấp (tỉnh và xã) là mô hình lý tưởng để đạt được mục tiêu này. Tuy nhiên, việc vận hành trơn tru hệ thống này trong bối cảnh địa lý hiểm trở, văn hóa đa dạng, và điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn là thách thức không nhỏ.
Những cố gắng của tỉnh Sơn La trong việc phát triển chính quyền hai cấp từ việc phát huy tối đa vai trò của người có uy tín đã trở thành một điển cứu sinh động, chứng minh rằng quản trị công hiệu quả phải bắt nguồn từ sự thấu hiểu và tôn trọng các giá trị văn hóa bản địa.
Người có uy tín trong cộng đồng DTTS không phải là chức danh do chính quyền bổ nhiệm, mà là sự công nhận tự nhiên từ hàng trăm, hàng ngàn người dân.
Họ là những người già làng, trưởng dòng họ, thầy mo, hoặc đơn giản là những người giàu kinh nghiệm, đạo đức mẫu mực, có khả năng tổ chức sản xuất giỏi. Uy tín của họ được xây dựng qua nhiều năm tháng, thấm đẫm trong phong tục, tập quán, và trở thành một "luật bất thành văn" chi phối mọi sinh hoạt cộng đồng.
Trong bối cảnh hệ thống hành chính nhà nước, đặc biệt là ở cấp xã, còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận và giải thích các vấn đề phức tạp, tiếng nói của người có uy tín trở thành một thứ ngôn ngữ đặc biệt. Đây là ngôn ngữ của lòng tin.
Cụ thể, tỉnh Sơn La hiện có hơn 2.300 người có uy tín, đây là đội ngũ hùng hậu, sẵn sàng đồng hành cùng chính quyền các cấp. Người có uy tín trở thành "người phiên dịch" đáng tin cậy nhất, giúp xóa bỏ rào cản tâm lý và văn hóa, biến những chủ trương lớn thành hành động nhỏ, cụ thể tại từng hộ gia đình.
Điều này đặc biệt quan trọng trong các chiến dịch lớn như chuyển đổi cơ cấu cây trồng, di dời nhà ở ra khỏi vùng nguy hiểm, hay thực hiện tiêm chủng mở rộng—những quyết sách đòi hỏi sự đồng thuận cao độ từ cơ sở.
Vai trò của người có uy tín là không thể thay thế trong việc đảm bảo hệ thống chính quyền hai cấp vận hành thông suốt và hiệu quả. Họ đóng vai trò là chiếc cầu nối mạnh mẽ theo cả hai chiều.
Thứ nhất, họ là kênh truyền tải chính sách "chiều xuôi" không thể thiếu. Chính quyền cấp tỉnh xây dựng các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội dài hạn, cấp xã cụ thể hóa thành kế hoạch trung hạn, nhưng chính người có uy tín là người cuối cùng đưa chúng về đúng địa chỉ, đúng người cần thụ hưởng.
Dẫn chứng rõ ràng là việc triển khai Đề án hỗ trợ phát triển sản xuất nông nghiệp và chuyển đổi cơ cấu kinh tế, người có uy tín là người tiên phong vận động bà con dân tộc Mông thay đổi tập quán, từ bỏ cây trồng năng suất thấp sang trồng các cây ăn quả giá trị cao như mận hậu, xoài, thanh long.
Nhờ người có uy tín, các chương trình mục tiêu quốc gia như xóa đói giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới không chỉ là những con số trên báo cáo mà thực sự thay đổi diện mạo bản làng, trực tiếp nâng cao hiệu quả quản lý hành chính ở cấp xã.
Thứ hai, họ là “tai mắt” phản ánh nguyện vọng “chiều ngược” một cách trung thực và nhanh chóng. Mọi vướng mắc, bức xúc, hay đề xuất chính đáng của người dân thường được bà con tin tưởng gửi gắm thông qua người có uy tín.
Trong năm 2025, các người có uy tín trên địa bàn tỉnh Sơn La đã cung cấp hàng trăm ý kiến tham gia xây dựng Đảng, chính quyền, và phản ánh kịp thời kiến nghị về hạ tầng giao thông, thủy lợi, giúp cấp tỉnh điều chỉnh phân bổ nguồn lực sát thực tế hơn.
Bên cạnh vai trò phát triển kinh tế, xã hội, người có uy tín còn là "thành trì" vững chắc trong công tác đảm bảo an ninh, trật tự và xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc.
Trong cộng đồng DTTS, các mâu thuẫn nội bộ thường được giải quyết bằng các quy ước, hương ước. Người có uy tín chính là người duy trì và thực thi các quy ước này.
Để vai trò của người có uy tín được phát huy tối đa và bền vững, tỉnh Sơn La đã thực hiện chiến lược đầu tư đồng bộ. Không chỉ dừng lại ở việc tôn vinh, tỉnh đã tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng cho 100% người có uy tín về chủ trương, chính sách mới, giúp họ nắm vững kiến thức pháp luật và kỹ năng tuyên truyền.
Việc này giúp người có uy tín không chỉ là người truyền lời mà còn là người hiểu rõ bản chất, có khả năng phân tích vấn đề và thuyết phục cộng đồng dựa trên căn cứ khoa học và pháp luật, nâng cao chất lượng làm việc của chính quyền cấp cơ sở.
Đồng thời, chính sách đãi ngộ, hỗ trợ vật chất và tinh thần cần được đảm bảo kịp thời, xứng đáng với công sức và tâm huyết của họ, tạo động lực để họ tiếp tục cống hiến mà không làm ảnh hưởng đến đời sống riêng, qua đó xây dựng một đội ngũ lãnh đạo cơ sở uy tín, không chính thức nhưng vô cùng hiệu quả.
Sơn La là tỉnh vùng cao biên giới với 1,4 triệu dân thuộc 12 dân tộc, trong đó 83,7% là đồng bào dân tộc thiểu số đang đẩy mạnh đổi mới công tác dân tộc và tôn giáo theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Với 75 xã, phường và hơn 2.200 bản, tiểu khu, tỉnh vừa đối mặt thách thức quản lý trên diện rộng, vừa có cơ hội tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả phục vụ cơ sở.
