(NB&CL) Tín dụng tiêu dùng chủ yếu được cung cấp bởi ngân hàng thương mại (NHTM) và công ty tài chính (CTTC). Từ thực tiễn hoạt động và yêu cầu quản lý nhà nước đối với hoạt động của 02 loại hình vay vốn này, cần phải có văn bản quy phạm pháp luật riêng để điều chỉnh phù hợp với đặc thù và phân khúc thị trường mà từng loại hình hướng đến.
Khác biệt về bản chất hoạt động
Tại Việt Nam, khái niệm về cho vay tiêu dùng hiện chưa được phân định và bóc tách một cách rõ ràng. Một số quan điểm cho rằng, các khoản vay này bao hàm các khoản cho vay có tài sản đảm bảo, chủ yếu là các khoản cho vay mua nhà, xây mới hoặc sửa chữa nhà ở, mua ô tô…
Trong khi đó, các CTTC lại hướng đến đối tượng khách hàng đại chúng, dưới chuẩn với các khoản vay tiêu dùng nhỏ, không tài sản đảm bảo, phục vụ nhu cầu mua sắm trang thiết bị gia đình, xe máy, tiền mặt phục vụ nhu cầu đột xuất… Đây là phân khúc khách hàng mà các NHTM không hướng tới.
Trong thị trường hiện nay vẫn tồn tại sự lồng ghép chung mọi loại hình cho vay tiêu dùng vào một khái niệm chung, điều này dẫn đến những so sánh bất lợi về lãi suất cũng như trong cách đánh giá về ý nghĩa, lợi ích của hoạt động của mỗi loại hình cho vay tiêu dùng, đồng thời dẫn tới những khó khăn cho cơ quan quản lý.
Theo phân tích của các chuyên gia tài chính, có nhiều sự khác biệt trong nghiệp vụ cho vay tiêu dùng của CTTC và của các NHTM. Về số tiền cho vay bình quân tính trên một khách hàng của các NHTM lớn hơn nhiều lần so với các CTTC. Thời hạn vay của các NHTM có thể lên tới 20 năm đối với các khoản cho vay để mua nhà ở, trong khi các CTTC cho vay tiêu dùng với thời hạn tối đa là 5 năm.
Các điều kiện cho vay của CTTC và NHTM cũng rất khác biệt nhau, trong đó, các NHTM thường có quy trình xét duyệt khoản vay kéo dài, thủ tục tương đối phức tạp, ngược lại CTTC lại chú trọng yếu tố thuận tiện, đơn giản, nhanh chóng, phù hợp với nhu cầu tiêu dùng của khách hàng.
Về quản trị rủi ro, các NHTM sử dụng hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ để đánh giá khách hàng, tương tự các sản phẩm tín dụng khác. Còn đối với các CTTC, để phù hợp với đối tượng khách hàng đại chúng và phương thức tiếp cận đơn giản, nhanh chóng nhưng mức độ rủi ro cao, CTTC sử dụng thẻ chấm điểm tín dụng để đánh giá khách hàng vay. Và theo lịch sử tín dụng của mỗi khách hàng, CTTC sẽ áp một mức lãi suất phù hợp.
Không thể chung một hành lang pháp lý
Theo dự báo của giới chuyên gia, cho vay tiêu dùng có rất nhiều dư địa để tăng trưởng mạnh mẽ trong thời gian tới. Tuy nhiên, soát xét về hành lang pháp lý dành cho hoạt động này lại gần như chưa có gì. Chỉ một vài câu nguyên tắc trong Luật Các tổ chức tín dụng; một vài điều có liên quan chung chung cho các sản phẩm về tài chính, thẻ tín dụng, cho vay trả góp, nhưng đã lạc hậu, không còn phù hợp. Cụ thể là quy chế cho vay từ năm 2011 giờ đây chỉ phù hợp với cho vay sản xuất kinh doanh, còn đối với vay tiêu dùng thì lại rất bất cập.
Thực tế trên, đòi hỏi phải sớm có một hành lang pháp lý riêng cho hoạt động cho vay tiêu dùng, vay tiêu dùng là lĩnh vực hoàn toàn khác với vay thương mại, cho nên cả hai khó có thể phát triển trong cùng một nguyên tắc, một điều kiện cho vay. Nếu có thể thì cơ quan điều hành cần quy định cụ thể hơn, phân định rõ hơn các loại hình cho vay. Còn nếu không, thì nên thả lỏng và quy định giới hạn an toàn cũng như tỷ lệ mà các tổ chức cho vay phải đáp ứng, không nhất thiết bó chặt vào những quy định mang tính chuyên môn, kỹ thuật ngân hàng. Cũng vì thiếu hành lang pháp lý mà các tổ chức cho vay cũng không thực sự cạnh tranh, không tạo ra thị trường sòng phẳng để phục vụ người tiêu dùng.
Theo chuyên gia kinh tế TS. Vũ Đình Ánh, để thị trường tài chính tiêu dùng phát triển bền vững còn nhiều việc phải làm, nhưng có 2 việc quan trọng và cấp bách nhất là xây dựng khuôn khổ pháp lý cho thị trường tín dụng tiêu dùng và hỗ trợ các định chế tài chính trong quá trình phổ biến, tuyên truyền kiến thức tài chính tiêu dùng cho người dân.
“Thị trường và cơ quan điều hành, quản lý cần thống nhất quan điểm rằng, tín dụng tiêu dùng là công cụ hữu hiệu để hạn chế “tín dụng đen”, đồng thời cũng là phương thức hữu hiệu để đa dạng hóa hoạt động của các tổ chức tín dụng. Do đó, quản lý phải thực sự phù hợp, có như vậy mới có thể góp thúc đẩy thị trường này phát triển lành mạnh và hiệu quả và bền vững”, ông Ánh nói.
Việc quy định và phân định rõ giữa hoạt động tín dụng thuần túy với các hoạt động cho vay tiêu dùng có tính chất khác biệt, sẽ giúp cho tín dụng tiêu dùng phát triển minh bạch, lành mạnh và hiệu quả hơn, phù hợp với các thông lệ quốc tế, hơn cả là mang lại nhiều lợi ích cho chính người tiêu dùng Việt Nam.
Hồng Quang
