Là một trong những loại trái cây rẻ nhất trên kệ siêu thị Mỹ, chuối xuất hiện dày đặc trong bữa ăn hàng ngày của người dân. Theo số liệu thống kê lao động Mỹ, giá trung bình chỉ khoảng 0,66 USD mỗi pound, thấp hơn nhiều so với cam hay táo, dù phần lớn chuối phải vận chuyển hàng nghìn km từ bên ngoài nước Mỹ.
Giá rẻ, dễ ăn và tiện lợi đã đưa chuối trở thành loại trái cây tươi được tiêu thụ nhiều nhất tại Mỹ và cũng là loại trái cây được sản xuất nhiều nhất toàn cầu. Tuy nhiên, chuối không phải lúc nào cũng phổ biến như hiện nay. Trước thế kỷ 19, loại quả này gần như xa lạ tại Mỹ và được xem là hàng hóa đắt đỏ, mang tính xa xỉ.
Một trong những người đầu tiên kinh doanh chuối là thuyền trưởng Lorenzo Dow Baker, người từng bán mỗi buồng chuối với giá tương đương khoảng 6.400 USD theo thời giá hiện nay. Cuối thế kỷ 19, chuối dần được thương mại hóa quy mô lớn khi Công ty Boston Fruit hợp nhất với United Fruit Company, tiền thân của tập đoàn Chiquita.
Theo nhà báo và nhà sử học Dan Koeppel, sự phổ biến của chuối không phải ngẫu nhiên mà là kết quả của một chiến lược có chủ đích nhằm biến chuối thành loại trái cây số một, vượt qua táo và cam. Các công ty chuối đã chấp nhận bán giá thấp để chiếm thị phần, đồng thời kiểm soát chặt chi phí sản xuất. Chính từ đây, những mặt tối của ngành chuối bắt đầu lộ rõ.
Để giữ giá chuối ở mức thấp, các tập đoàn lớn tập trung vào việc chiếm đất và giảm chi phí lao động tại Trung Mỹ và Nam Mỹ. Việc kiểm soát đất đai, đường sắt và cả chính quyền địa phương đã hình thành nên các quốc gia được gọi là cộng hòa chuối.
Công nhân làm việc trong ngành thường chịu điều kiện lao động khắc nghiệt, tiền lương thấp và bị đàn áp khi tổ chức đình công. Vụ thảm sát công nhân chuối tại Colombia năm 1928 là một trong những sự kiện đẫm máu nhất, để lại dấu ấn sâu sắc trong văn học và lịch sử khu vực.
Bên cạnh lao động và đất đai, các tập đoàn còn kiểm soát chính giống chuối được trồng. Dù thế giới có hơn 1.000 giống chuối, thị trường toàn cầu gần như chỉ tiêu thụ một loại duy nhất là Cavendish.
Khoảng 50 triệu tấn chuối Cavendish được sản xuất mỗi năm, chiếm gần một nửa sản lượng toàn cầu. Việc độc canh giúp giảm chi phí và đơn giản hóa chuỗi cung ứng, nhưng đồng thời làm gia tăng rủi ro sinh học và môi trường.
Sự thiếu đa dạng giống khiến chuối dễ bị tổn thương trước dịch bệnh, buộc người trồng phải sử dụng ngày càng nhiều hóa chất bảo vệ thực vật. Hiện nay, giống Cavendish đang đối mặt với một chủng mới của bệnh Panama, đe dọa nghiêm trọng nguồn cung chuối toàn cầu trong tương lai.
Dù vậy, giá chuối tại Mỹ vẫn gần như không thay đổi trong nhiều thập kỷ. Năm 2005, một pound chuối có giá 0,49 USD và đến năm 2025 chỉ tăng lên khoảng 0,66 USD. Theo các chuyên gia, chuối được xem là sản phẩm mồi để thu hút khách hàng, nên giá thường bị giữ ở mức thấp một cách chủ ý. Điều này khiến người trồng và công nhân trong chuỗi cung ứng tiếp tục chịu thiệt thòi.
Theo ước tính của Fairtrade International, nếu tính đủ các chi phí xã hội và môi trường, giá chuối công bằng sẽ cao hơn khoảng 0,20 USD mỗi pound. Với mức tiêu thụ trung bình 27 pound mỗi người mỗi năm tại Mỹ, khoản chênh lệch này chỉ tương đương hơn 5 USD mỗi năm cho một người tiêu dùng.
Các chuyên gia cho rằng tương lai bền vững của ngành chuối phụ thuộc vào việc đa dạng hóa giống, cải thiện điều kiện lao động và nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về cái giá thực sự phía sau những quả chuối giá rẻ.
