Những phân tích tại phiên thảo luận cho thấy mô hình cai nghiện tự nguyện – vốn được kỳ vọng giảm tải cho cơ sở công lập và thể hiện tính nhân văn – đang gặp nhiều vướng mắc, đòi hỏi phải được thiết kế lại theo hướng thực chất, phù hợp điều kiện địa phương, bảo đảm hiệu quả cho người cai nghiện và an toàn đối với cộng đồng.
Nhiều đại biểu cho rằng quy định về mô hình tự nguyện trong dự thảo luật còn “cứng”, chưa phản ánh đúng bản chất. Đại biểu Nguyễn Hoàng Uyên (Tây Ninh) nhận định cơ chế cai nghiện tự nguyện vẫn mang “dáng dấp” cai nghiện bắt buộc khi thời hạn và quy trình gần như được bê nguyên từ mô hình bắt buộc, khiến tính linh hoạt bị triệt tiêu. Điều này làm suy giảm động lực tự nguyện của người nghiện, đồng thời khiến chính quyền cơ sở thêm áp lực thủ tục.
Đại biểu đề nghị giảm thời hạn, đơn giản hóa quy trình, tách bạch rõ ràng hai mô hình tự nguyện – bắt buộc; người cai nghiện tự nguyện tại gia đình, cộng đồng cần được hưởng quy trình giản lược, phù hợp điều kiện sinh hoạt, lao động và tâm lý. Từ thực tiễn địa phương, đại biểu cũng đề nghị bổ sung hướng dẫn cụ thể về hỗ trợ chuyên môn, theo dõi y tế và quản lý hồ sơ, tránh tình trạng tái nghiện sớm do thiếu giám sát.
Tại phiên thảo luận, nhiều đại biểu nêu rõ khó khăn thực tế khi triển khai mô hình cai nghiện tại gia đình. Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp) cảnh báo việc người bán ma túy vẫn tìm cách tiếp cận người đang cai nghiện, dẫn đến tình trạng “cai chưa xong đã tái sử dụng”. Không ít gia đình có điều kiện kinh tế buông lỏng quản lý, trong khi những hộ khó khăn lại thiếu kiến thức chuyên môn để hỗ trợ.
Theo đại biểu, mô hình này chỉ có thể hiệu quả khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, đặc biệt là ngành Y tế và Công an, từ việc cung cấp phác đồ điều trị, thuốc thay thế đến giám sát tuân thủ. “Không thể để tình trạng sáng uống thuốc, chiều quên thuốc, thậm chí sử dụng ma túy ngay trong thời gian cai”, đại biểu nêu thực trạng.
Đại biểu Trần Văn Tiến (Phú Thọ) đề xuất bổ sung quy định hỗ trợ kinh phí cho hộ gia đình tham gia mô hình cai nghiện tự nguyện, tương tự mức hỗ trợ đang áp dụng tại cơ sở công lập và cơ sở tư nhân. Hiện luật mới hỗ trợ người cai nghiện tại cơ sở, chưa tính đến vai trò của gia đình – nơi đang gánh phần lớn chi phí chăm sóc, theo dõi và quản lý. Việc bổ sung hỗ trợ được đánh giá sẽ tạo động lực cho gia đình đồng hành, đồng thời giảm áp lực cho hệ thống công lập, phù hợp chủ trương lấy gia đình – cộng đồng làm “trụ cột” công tác phòng, chống ma túy.
Liên quan chủ trương xã hội hóa, nhiều ý kiến cho rằng đây là hướng đi đúng, góp phần giảm tải ngân sách và mở rộng dịch vụ hỗ trợ. Tuy nhiên, các đại biểu cảnh báo nếu thiếu quy định kiểm định chặt chẽ, cơ sở tư nhân dễ hoạt động theo hướng thương mại hóa, ảnh hưởng đến chất lượng điều trị và quyền lợi người cai nghiện.
Một số đề xuất được đưa ra gồm kiểm định định kỳ 6 tháng/lần về nhân lực, chuyên môn, cơ sở vật chất; quy định trách nhiệm bồi thường khi xảy ra sai sót; tăng kiểm tra chất lượng đội ngũ tư vấn, bác sĩ, nhân viên trị liệu; bảo đảm phác đồ điều trị phù hợp từng loại chất ma túy, đặc biệt là ma túy tổng hợp. Các đại biểu thống nhất nhận định xã hội hoá chỉ hiệu quả khi đi kèm chuẩn chất lượng bắt buộc và cơ chế giám sát minh bạch.
Theo nhiều ý kiến, để mô hình cai nghiện tự nguyện phát huy hiệu quả, cần tăng cường hỗ trợ chuyên môn, theo dõi y tế và kết nối dữ liệu. Khi người cai nghiện điều trị tại gia đình, các cơ quan chuyên môn phải bảo đảm hỗ trợ y tế và giám sát tình trạng sức khỏe. Việc triển khai hồ sơ điện tử liên thông giữa cơ sở cai nghiện – công an xã – y tế – cơ sở trợ giúp xã hội được đánh giá là cách làm phù hợp yêu cầu quản lý hiện đại, giúp theo dõi toàn diện quá trình điều trị và giảm nguy cơ tái nghiện trong bối cảnh tội phạm ma túy ngày càng tinh vi.
Nhiều đại biểu nhấn mạnh cai nghiện tự nguyện đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa chuyên môn y tế, quản lý cộng đồng và phối hợp liên ngành. Do đó, cần phân biệt rõ mô hình tự nguyện và bắt buộc; bảo đảm quy trình đơn giản nhưng không lỏng lẻo; tăng hỗ trợ y tế – tâm lý – phác đồ điều trị; kiểm soát chặt chẽ xã hội hoá để tránh thương mại hóa. Bên cạnh đó, phải xem xét hỗ trợ tài chính cho gia đình, cộng đồng tham gia mô hình, ứng dụng công nghệ và dữ liệu số trong giám sát.
“Cai nghiện tự nguyện nếu được thiết kế hợp lý sẽ trở thành ‘cánh tay nối dài’ của hệ thống cai nghiện, góp phần giảm tải cơ sở tập trung, tăng tính nhân văn và giúp người nghiện chủ động tái hòa nhập. Nhưng nếu tiếp tục áp dụng cách làm cũ, không điều chỉnh theo thực tiễn, mô hình sẽ không đạt hiệu quả và tình trạng tái nghiện cao sẽ còn tiếp diễn”, các đại biểu nêu quan điểm.
Trong bối cảnh tội phạm ma túy và người sử dụng tiếp tục gia tăng, việc hoàn thiện khung pháp lý về cai nghiện tự nguyện tại gia đình, cộng đồng và xã hội hoá được đánh giá là yêu cầu cấp thiết để xây dựng chiến lược phòng, chống ma túy bền vững và phù hợp xu thế quản lý hiện đại.
