Dự án tuyến cao tốc cửa khẩu Hữu Nghị - Chi Lăng, được đánh giá là công trình hạ tầng trọng điểm quốc gia, có vai trò then chốt trong việc hoàn thiện tuyến cao tốc Hà Nội - Lạng Sơn và củng cố hành lang kinh tế xuyên Á. Bên cạnh kết quả tích cực, theo Thanh tra Chính phủ, trong quá trình thực hiện dự án còn nhiều thiếu sót, sai phạm.
Cụ thể, Thanh tra Chính phủ (TTCP) vừa ban hành Thông báo kết luận thanh tra việc chấp hành chính sách, pháp luật tại dự án này. Kết luận thanh tra đã được Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Nguyễn Hòa Bình có ý kiến chỉ đạo tại Văn bản số 5276/VPCP-V.I của Văn phòng Chính phủ.
TTCP nhấn mạnh các thiếu sót từ giai đoạn chuyển giao dự án. Trong giai đoạn chuyển đổi từ đầu tư công sang BOT (2018-2022), UBND tỉnh Lạng Sơn đã không thực hiện đúng trình tự, thủ tục chuyển đổi hình thức đầu tư công sang đối tác công tư (PPP). UBND tỉnh Lạng Sơn ban hành Quyết định số 904/QĐ-UBND liên quan đến dự án trước khi Bộ Giao thông Vận tải (GTVT) bàn giao làm cơ quan Nhà nước có thẩm quyền. Từ năm 2018 đến nay, Bộ Xây dựng (và Bộ GTVT trước đây), UBND tỉnh Lạng Sơn, VEC, Sở Xây dựng tỉnh Lạng Sơn và các đơn vị liên quan chưa thực hiện việc rà soát xác định cụ thể các hồ sơ khảo sát, thiết kế do VEC thực hiện trong giai đoạn đầu (2016-2018).
Các doanh nghiệp thực hiện dự án cũng mắc nhiều sai phạm nghiêm trọng về vốn và thi công, đe dọa đến chất lượng và tính an toàn của công trình: Công ty cổ phần BOT Bắc Giang - Lạng Sơn - Hữu Nghị, khi ký phụ lục hợp đồng số 2, chưa đảm bảo số vốn chủ sở hữu tối thiểu theo quy định, với tỷ lệ chưa đạt (600/949,31 tỷ đồng). Công ty này không thực hiện việc rà phá bom mìn, vật nổ theo quy định nhưng vẫn tổ chức thi công các gói thầu xây lắp.
Trong giai đoạn dự án độc lập theo hình thức PPP (2022-2025), sai phạm gây lãng phí ngân sách và trách nhiệm tài chính cũng bị TTCP chỉ rõ.
Cụ thể, tiến độ thực hiện các gói thầu xây lắp chậm so với hợp đồng. Nghiêm trọng hơn, doanh nghiệp thực hiện dự án vẫn tiếp tục tổ chức thi công Gói thầu EC04 khi đã có yêu cầu dừng thi công để nâng quy mô lên 4 làn xe. Hậu quả là các hạng mục đã thi công phải bị phá dỡ, gây lãng phí với giá trị trực tiếp là 3,16 tỷ đồng.
Vấn đề nghiêm trọng nhất là sự tắc nghẽn về vốn. Nhà đầu tư và doanh nghiệp thực hiện dự án chậm giải ngân vốn vay và vốn hợp pháp khác theo hợp đồng BOT, dẫn đến chưa thu xếp đủ tài chính để thực hiện dự án theo quy định.
Đặc biệt, TTCP chỉ rõ trách nhiệm của các tổ chức tín dụng: Ngân hàng không thực hiện theo đúng cam kết bố trí vốn cho nhà đầu tư và không thực hiện ý kiến chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, ảnh hưởng lớn đến việc triển khai dự án.
Với những thiếu sót và sai phạm nêu trên, TTCP đã đưa ra các kiến nghị xử lý mạnh mẽ nhằm khắc phục sai phạm và đảm bảo tiến độ dự án. Tổng TTCP kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam xem xét trách nhiệm của ngân hàng đã không thực hiện thu xếp tín dụng và giải ngân vốn theo cam kết. Đồng thời, nghiên cứu ban hành chế tài xử lý nghiêm đối với các tổ chức tín dụng, ngân hàng thương mại đã cam kết bố trí vốn nhưng sau đó không thực hiện, gây ảnh hưởng đến các dự án trọng điểm quốc gia.
TTCP cũng yêu cầu Bộ Xây dựng chủ trì, phối hợp với UBND tỉnh Lạng Sơn và VEC khẩn trương thực hiện việc quyết toán các khoản chi phí do VEC đã thực hiện. UBND tỉnh Lạng Sơn phải báo cáo HĐND tỉnh rà soát lại Nghị quyết số 18/NQ-HĐND, phối hợp với Bộ Xây dựng để quyết toán chi phí, và chỉ đạo Ban Quản lý dự án tỉnh rà soát, xác định khối lượng đã thi công của Công ty cổ phần BOT Bắc Giang - Lạng Sơn - Hữu Nghị làm cơ sở thanh quyết toán.
TTCP yêu cầu điều chỉnh giảm giá trị dự toán tổng cộng 177,17 tỷ đồng (gồm: tính sai khối lượng 106,68 tỷ đồng và áp dụng định mức, đơn giá chưa đúng 70,49 tỷ đồng). Đồng thời, giảm trừ 3,16 tỷ đồng chi phí lãng phí do phá dỡ hạng mục tại gói EC04.
Tất cả các cơ quan, đơn vị liên quan như Bộ Xây dựng, HĐND tỉnh, UBND tỉnh Lạng Sơn, VEC, Ban Quản lý dự án các cấp, và các công ty BOT phải tổ chức kiểm điểm, làm rõ trách nhiệm, xử lý nghiêm các đơn vị, cá nhân để xảy ra thiếu sót, sai phạm.
Cuối cùng, TTCP nhấn mạnh: "Trong quá trình thực hiện kết luận thanh tra, trường hợp phát hiện gây thất thoát ngân sách Nhà nước, có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự thì chuyển cơ quan điều tra xử lý theo quy định của pháp luật."
