Chiến dịch 100 ngày tạo lập, chuẩn hóa dữ liệu chuyên ngành và kết nối với Trung tâm Dữ liệu quốc gia được triển khai với mục tiêu đẩy nhanh việc xây dựng, làm sạch, chuẩn hóa và liên thông các cơ sở dữ liệu của các bộ, ngành, địa phương.
Theo ông Trần Anh Tú, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, thông điệp từ chiến dịch không chỉ dành cho các cơ quan quản lý nhà nước mà còn đặt ra yêu cầu mới đối với các cơ quan báo chí trong quá trình chuyển đổi số.
Ông nhận định: “Chiến dịch 100 ngày đêm của Chính phủ là một cú hích tư duy mạnh mẽ. Khi quốc gia coi dữ liệu là dòng máu của nền kinh tế số. Và như vậy, các cơ quan báo chí không thể đứng ngoài cuộc với tư cách là “người đứng xem” hay chỉ đi phản ánh, mà từng cơ quan báo chí cũng phải là một thực thể số vận hành bằng dữ liệu”.
Mỗi bài báo cần trở thành một điểm dữ liệu
Trong nhiều năm, khi nói đến chuyển đổi số báo chí, các cơ quan báo chí thường tập trung vào việc xây dựng báo điện tử, phát triển đa nền tảng, ứng dụng AI hay đổi mới quy trình sản xuất tin bài. Tuy nhiên, theo ông Trần Anh Tú, nền tảng của chuyển đổi số còn nằm ở dữ liệu.
Điều đó đồng nghĩa các tòa soạn cần thay đổi cách nhìn đối với chính những tài sản mình đang sở hữu. Ông cho rằng xu hướng này đặt ra hai yêu cầu cốt lõi. Thứ nhất là chuyển từ tư duy quản trị nội dung sang quản trị tài nguyên dữ liệu. Thay vì xem mỗi bài báo chỉ là một sản phẩm hoàn chỉnh sau khi xuất bản, tòa soạn cần coi toàn bộ nội dung được tạo ra là những đơn vị dữ liệu có thể tiếp tục được khai thác trong tương lai.
Ông nhấn mạnh: “Báo chí không chỉ sản xuất các bài viết rời rạc theo ngày, mà phải xem mỗi bài viết, mỗi tấm ảnh, mỗi tuyến bài là một điểm dữ liệu có cấu trúc”.
Yêu cầu thứ hai là khả năng kết nối và chia sẻ dữ liệu trong hệ sinh thái số. Theo ông, nếu dữ liệu của các cơ quan báo chí chỉ tồn tại trong những hệ thống quản trị nội dung khép kín, thiếu khả năng liên thông thì sẽ rất khó tham gia vào dòng chảy chuyển đổi số quốc gia.
“Báo chí cần sẵn sàng về mặt hạ tầng công nghệ và pháp lý để có thể kết nối, định danh, chia sẻ dữ liệu với các hệ thống dùng chung của quốc gia hoặc các nền tảng số khác. Nếu dữ liệu của tòa soạn bị cô lập (đóng kín trong một CMS lỗi thời), hoặc khả năng liên thông thấp, chúng ta sẽ tự gạt mình ra khỏi dòng chảy số hóa quốc gia”, ông Tú nhấn mạnh.
Chuẩn hóa dữ liệu: Điều kiện tiên quyết để AI phát huy giá trị
Theo ông Trần Anh Tú, một trong những ngộ nhận phổ biến hiện nay là đồng nhất số hóa với chuẩn hóa dữ liệu. Nhiều cơ quan báo chí đã số hóa hàng chục năm tư liệu dưới dạng văn bản, ảnh hoặc PDF, nhưng điều đó chưa đồng nghĩa với việc đã hình thành được một kho dữ liệu có thể khai thác hiệu quả.
Ông phân tích: “Nhiều người vẫn nhầm tưởng chuyển đổi số báo chí chỉ là scan tài liệu, trang báo thành file PDF, lưu trữ file ảnh lên đám mây. Theo tôi, đây mới chỉ là số hóa, chưa phải là chuẩn hóa dữ liệu theo đúng nghĩa”.
Ông nhận định, chuẩn hóa dữ liệu là quá trình đồng nhất về định dạng, cấu trúc, ngôn ngữ và các trường thông tin của toàn bộ tài sản nội dung, để cả con người và công nghệ đều có thể đọc, hiểu và xử lý chính xác. Để làm được điều đó, trước hết mỗi dữ liệu cần có một “căn cước” đầy đủ.
“Một bài báo hay bức ảnh phải được gắn các thẻ tag chuẩn về: Tác giả, thời gian, thể loại, chủ đề, nhân vật, bản quyền (nếu có), từ khóa cốt lõi... theo danh mục dùng chung của tòa soạn, tránh tình trạng mỗi phóng viên, biên tập viên tự gõ tag theo ý mình”, ông nói.
Cùng với đó là chuẩn hóa định dạng kỹ thuật, giao diện kết nối dữ liệu và dữ liệu độc giả để bảo đảm các hệ thống có thể liên thông, chia sẻ và phục vụ các chiến lược phân phối nội dung trong tương lai. Đây cũng chính là nền móng để AI có thể phát huy giá trị trong hoạt động báo chí.
Theo ông Trần Anh Tú, AI không thể tạo ra giá trị nếu dữ liệu đầu vào thiếu chất lượng. “Trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cuộc chơi, nhưng ứng dụng AI không thể hiệu quả nếu đầu vào là dữ liệu rác”. Ông cho rằng AI rất dễ gặp hiện tượng “ảo giác” hoặc thiên kiến nếu học từ dữ liệu sai lệch. Vì vậy, tòa soạn phải xây dựng các quy trình kiểm chứng, làm sạch và quản trị dữ liệu ngay từ đầu. Đồng thời, kho tư liệu nhiều năm của cơ quan báo chí cũng cần được gắn nhãn đầy đủ để AI có thể hiểu mối liên hệ giữa các sự kiện, nhân vật và chủ đề.
“Việc ứng dụng AI cũng đặt ra yêu cầu xác lập ranh giới rõ ràng giữa dữ liệu được phép đưa vào các nền tảng AI công cộng với những dữ liệu độc quyền, bí mật của cơ quan báo chí cần được quản lý trong môi trường nội bộ”, ông cho biết thêm.
Thời của “báo lớn” sẽ được quyết định bằng dữ liệu
Nếu trước đây các cơ quan báo chí thường được nhìn nhận qua thương hiệu, quy mô hay bề dày truyền thống thì trong tương lai, lợi thế cạnh tranh sẽ ngày càng được quyết định bởi năng lực quản trị dữ liệu.
Ông Trần Anh Tú nhận định: “Trong tương lai rất gần, năng lực quản trị và khai thác dữ liệu sẽ là thước đo phân cấp giữa các cơ quan báo chí. Lúc này “báo lớn”, “báo nhỏ” có lẽ không chỉ so về vị thế hành chính. Những hào quang quá khứ sẽ không còn lan tỏa nếu chúng ta chỉ nhìn mãi về vị thế đã qua”.
Ông Tú nhấn mạnh lợi thế sẽ thuộc về những tòa soạn hiểu rõ dữ liệu của mình, quản trị tốt dữ liệu chuyên ngành và khai thác hiệu quả dữ liệu độc giả. “Theo tôi, tòa soạn nào nắm dữ liệu sâu sắc hơn, phong phú hơn, phân loại dữ liệu tốt hơn về chuyên ngành của mình, hiểu độc giả của mình hơn qua dữ liệu, tòa soạn đó sẽ dẫn dắt xu hướng và có nguồn thu bền vững”.
Để thích ứng với xu hướng này, ông cho rằng điều quan trọng nhất là lãnh đạo các cơ quan báo chí phải thay đổi tư duy, xác định dữ liệu là tài sản chiến lược của tòa soạn; xây dựng kiến trúc dữ liệu tổng thể thay vì triển khai rời rạc theo từng dự án công nghệ; đồng thời nâng cao năng lực dữ liệu cho đội ngũ phóng viên, biên tập viên và đầu tư hạ tầng bảo đảm an toàn dữ liệu.
“Chuyển đổi số báo chí dựa trên dữ liệu là một hành trình dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì và đầu tư bài bản. Khi chúng ta làm tốt việc chuẩn hóa ở quy mô tòa soạn, chúng ta không chỉ nâng cao năng lực cạnh tranh cho chính mình mà còn góp phần đắc lực vào bức tranh chuyển đổi số toàn diện của nền báo chí quốc gia”, ông Tú nhận định.
