Tại dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực trình Quốc hội vào ngày 20/10 có nội dung đáng chú ý là đề xuất bổ sung lộ trình áp dụng giá điện sinh hoạt theo giờ cao điểm, thấp điểm và bình thường khi điều kiện kỹ thuật cho phép.
Theo Quyết định số 963/QĐ-BCT, khung giờ cao điểm được áp dụng từ thứ Hai đến thứ Bảy, trong khoảng thời gian từ 17h30 đến 22h30, tương ứng 5 giờ/ngày. Riêng ngày Chủ nhật không áp dụng giờ cao điểm.
Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, ông Mã Khai Hiền, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển về Tiết kiệm năng lượng (ENERTEAM) cho biết: Nhóm hộ vừa ở (sinh hoạt) vừa kinh doanh cần được quan tâm đặc biệt vì có đặc điểm sử dụng điện khác với hộ sinh hoạt thông thường.
Quán ăn, tiệm tóc lo tăng chi phí khi áp dụng giá điện theo giờ
+ Ông đánh giá như thế nào về đề xuất bổ sung lộ trình áp dụng giá điện sinh hoạt theo giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường của Bộ Công Thương? Nếu chính sách được triển khai, hóa đơn tiền điện của các hộ gia đình sẽ thay đổi ra sao, thưa ông?
- Tôi cho rằng đây là một điều chỉnh quan trọng, không chỉ mang tính kỹ thuật trong vận hành hệ thống điện mà còn tạo ra tín hiệu rõ ràng về xu hướng điều hành theo cơ chế thị trường và tối ưu hóa chi phí năng lượng đang nghiên cứu đề xuất áp dụng.
Bởi giá điện theo thời gian sử dụng (theo giờ cao điểm, thấp điểm và bình thường) tạo ra tín hiệu kinh tế để người tiêu dùng cân nhắc không chỉ sử dụng bao nhiêu điện mà còn sử dụng điện vào thời điểm nào.
Thực tế, cơ chế biểu giá điện theo thời gian sử dụng ở Việt Nam đã áp rất lâu đối với hộ tiêu thụ điện là lĩnh vực công nghiệp, dịch vụ thương mại. Trong khi đó, hộ tiêu điện là lĩnh vực dân dụng (hộ gia đình) ngoài sử dụng mục đích sinh hoạt (vừa ở vừa kinh doanh) thì đây là lần đầu tiên đề xuất áp dụng.
Đề xuất này có hai thay đổi lớn, ngoài việc áp dụng biểu giá điện sinh hoạt vừa kinh doanh dịch vụ theo thời gian sử dụng, còn thay đổi khung giờ của biểu giá điện.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ mục tiêu điều tiết phụ tải của hệ thống điện với mục tiêu giảm tiền điện cho từng hộ gia đình. Hai mục tiêu này có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Về nguyên tắc, khi áp dụng biểu giá theo giờ, hóa đơn của nhóm hộ vừa ở (sinh hoạt) vừa kinh doanh sẽ phụ thuộc vào ba yếu tố: tổng lượng điện tiêu thụ, tỷ trọng điện sử dụng trong từng khung giờ và mức chênh lệch giữa giá cao điểm, bình thường và thấp điểm.
Thứ nhất, nhóm hộ gia đình vừa ở vừa kinh doanh có thể giảm tiền điện nếu chuyển được một phần phụ tải linh hoạt sang giờ thấp điểm hoặc giờ bình thường, đồng thời hạn chế sử dụng thiết bị công suất lớn vào giờ cao điểm.
Thứ hai, nhóm hộ gia đình vừa ở vừa kinh doanh có thể phải trả tiền điện cao hơn nếu phần lớn điện năng vẫn tập trung vào giờ cao điểm và giá giờ cao điểm được thiết kế đủ cao để tạo động lực thay đổi hành vi.
Thứ ba, nhóm hộ gia đình vừa ở vừa kinh doanh ít có khả năng điều chỉnh giờ sử dụng điện có thể gặp bất lợi, chẳng hạn nhóm hộ gia đình này có trẻ nhỏ, người cao tuổi, người làm việc theo giờ cố định hoặc phải sử dụng các thiết bị điện như máy điều hòa, bếp điện,...trùng với trong khung sinh hoạt chính (buổi tối) của hộ gia đình.
Cần lưu ý rằng hiện chưa thể kết luận hóa đơn sẽ tăng hay giảm bao nhiêu nếu chưa có biểu giá cụ thể, cách tính tiền, điều kiện áp dụng và dữ liệu phụ tải thực tế của từng nhóm hộ gia đình vừa ở vừa kinh doanh này. Vì vậy, không nên chỉ nhìn vào việc có thêm giờ cao điểm mà kết luận tất cả người dân sẽ phải trả nhiều tiền hơn.
Theo tôi, điều quan trọng nhất khi thiết kế chính sách là phải có đánh giá tác động định lượng trước khi triển khai, so sánh hóa đơn theo cơ chế hiện hành và cơ chế mới trên các nhóm hộ nêu trên có mức tiêu thụ, thu nhập và khả năng dịch chuyển phụ tải khác nhau. Nên xem xét lộ trình thí điểm, công cụ theo dõi điện năng theo giờ và cơ chế bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương để người dân có đủ thông tin và thời gian thích ứng.
+ Đối với các hộ kinh doanh cá thể, đặc biệt là những hộ vừa sinh hoạt vừa kinh doanh tại nhà như quán ăn, cửa hàng tạp hóa, tiệm làm tóc…, đề xuất này có thể tác động như thế nào đến chi phí điện và hoạt động kinh doanh, thưa ông?
- Nhóm hộ vừa ở (sinh hoạt) vừa kinh doanh cần được quan tâm đặc biệt vì có đặc điểm sử dụng điện khác với hộ sinh hoạt thông thường. Nhiều hoạt động như quán ăn, cửa hàng tạp hóa hay dịch vụ làm đẹp tiêu thụ điện mạnh vào đúng khung giờ cao điểm mới, nên khả năng dịch chuyển phụ tải thường hạn chế.
Nếu áp dụng giá điện theo giờ, chi phí vận hành có thể tăng, đặc biệt với các cơ sở kinh doanh nhỏ này.
Theo tôi, chính sách cần tập trung vào ba vấn đề. Thứ nhất, phân loại rõ hộ sinh hoạt, hộ vừa ở vừa kinh doanh và hộ kinh doanh là mục đích sử dụng chính.
Thứ hai, xây dựng cơ chế đo đếm và tính giá minh bạch, tránh để việc phân loại phụ thuộc vào đánh giá chủ quan. Thứ ba, có lộ trình thí điểm phù hợp và cơ chế hỗ trợ các hộ khó điều chỉnh thời gian sử dụng điện.
Về lâu dài, biểu giá cần phân biệt giữa hộ dùng nhiều điện và hộ sử dụng điện vào thời điểm hệ thống chịu áp lực cao. Đây là hai đặc điểm khác nhau và chính sách nên phản ánh được cả hai, đồng thời tránh tạo gánh nặng quá lớn cho các hộ kinh doanh nhỏ.
Giá điện theo giờ có thể giảm áp lực phụ tải, nhưng chưa chắc tiết kiệm điện
+ Theo ông, áp dụng giá điện theo khung giờ có thực sự giúp người dân thay đổi thói quen sử dụng điện, tiết kiệm năng lượng và giảm áp lực phụ tải vào giờ cao điểm hay không?
- Theo tôi, cơ chế này có thể mang lại hiệu quả, nhưng cần hiểu đúng bản chất: giá điện theo giờ trước hết khuyến khích dịch chuyển thời điểm sử dụng điện; còn muốn tiết kiệm điện thực sự thì phải giảm lượng điện tiêu thụ không cần thiết hoặc nâng cao hiệu suất thiết bị.
Chẳng hạn, nếu một gia đình vừa ở vừa kinh doanh thì nếu được chuyển việc giặt quần áo, sấy quần áo hoặc sạc xe điện sang thời gian thấp điểm, tổng lượng điện tiêu thụ có thể không giảm, nhưng phụ tải vào giờ cao điểm sẽ giảm.
Ngược lại, nếu gia đình thay điều hòa cũ bằng điều hòa hiệu suất cao, cải thiện cách nhiệt hoặc điều chỉnh nhiệt độ hợp lý, lượng điện tiêu thụ thực tế sẽ giảm.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy biểu giá theo thời gian sử dụng có thể thay đổi hành vi, nhưng mức độ hiệu quả không giống nhau giữa các quốc gia và nhóm khách hàng.
Ví dụ, tại Vương quốc Anh đã kết hợp biểu giá theo giờ với công tơ thông minh. Các thử nghiệm tại Anh cho thấy phụ tải trong giờ cao điểm có thể giảm khoảng 8–10% ở một số chương trình. Người tham gia thường dịch chuyển các hoạt động như giặt quần áo và rửa bát sang thời điểm khác. Tuy nhiên, kết quả còn phụ thuộc vào thiết kế biểu giá, đặc điểm hộ gia đình và khả năng thay đổi lịch sinh hoạt.
Trong khi đó, tại Úc lại khuyến khích điều chỉnh phụ tải linh hoạt. Các chương trình quản lý nhu cầu điện khuyến khích người dùng điều chỉnh hoạt động của điều hòa, bình nước nóng, bộ sạc xe điện và pin lưu trữ theo tín hiệu giá hoặc yêu cầu của đơn vị cung cấp điện. Cách tiếp cận này cho thấy vai trò của công tơ thông minh, thiết bị có khả năng lập lịch và điều khiển tự động.
Nghiên cứu tại Mỹ cho thấy giá điện theo giờ có thể làm giảm mức sử dụng điều hòa trong giờ cao điểm, đặc biệt vào những ngày nóng khi nhu cầu điện tăng mạnh. Tuy nhiên, thiết kế chưa phù hợp có thể khiến nhiều người đồng loạt chuyển phụ tải sang cùng một giờ thấp điểm, tạo ra đỉnh phụ tải mới.
Từ các kinh nghiệm này, Việt Nam có thể cân nhắc ba hướng triển khai. Đầu tiên là, thí điểm có mục tiêu, ưu tiên các hộ gia đình sử dụng điện ngoài mục đích sinh hoạt có mức tiêu thụ điện lớn và thiết bị có khả năng dịch chuyển phụ tải, thay vì áp dụng đồng loạt ngay từ đầu.
Tiếp đến, kết hợp giá điện với thông tin tiêu thụ theo thời gian thực. Công tơ thông minh, ứng dụng theo dõi điện năng và cảnh báo thời điểm giá cao sẽ giúp người dân hiểu rõ hành vi nào làm tăng hóa đơn và có thể điều chỉnh ở đâu.
Cuối cùng, thiết kế biểu giá để tránh tạo đỉnh phụ tải mới. Không nên chỉ khuyến khích tất cả khách hàng bật thiết bị vào cùng một khung giờ thấp điểm. Cần theo dõi biểu đồ phụ tải sau khi áp dụng và điều chỉnh nếu xuất hiện tình trạng dồn tải tiêu thụ điện.
Người dân nên lập “thời gian biểu” sử dụng điện để tiết kiệm chi phí
+ Trong trường hợp đề xuất được thông qua và triển khai, ông có khuyến cáo gì để người dân chủ động điều chỉnh thói quen sử dụng điện, vừa tiết kiệm chi phí sinh hoạt vừa góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện?
- Nếu chính sách được triển khai, tôi khuyến nghị người dân không nên quá lo lắng hay thay đổi toàn bộ lịch sinh hoạt ngay lập tức. Trước hết, nên áp dụng giải pháp “quản lý phụ tải” mà tôi từng tư vấn cho doanh nghiệp sản xuất - dịch vụ đã giúp mang lại tiết kiệm chi phí năng lượng đáng kể, bằng cách là chúng ta cần xác định được thiết bị nào tiêu thụ nhiều điện, thiết bị nào phải hoạt động đúng lúc cần thiết và thiết bị nào có thể chuyển thời điểm sử dụng, khi đó chúng ta dự thảo ra thời gian biểu vận hành các thiết bị này một cách hợp lý và phù hợp theo sinh hoạt của hộ gia đình.
Theo khung giờ tại Quyết định 963/QĐ-BCT mô tả trên (thời gian từ 0h đến 6h là giờ thấp điểm; từ 17h30 đến 22h30, thứ Hai đến thứ Bảy, là giờ cao điểm. Chủ nhật không có giờ cao điểm theo khung giờ này) thì việc lựa chọn thời gian vận hành sẽ phải kết hợp, căn cứ vào biểu giá thực tế khi chính sách dành cho hộ dân dụng sinh hoạt được triển khai, thì những thiết bị nên ưu tiên điều chỉnh thời gian sử dụng phù hợp, tối ưu hoá chi phí tiền điện, điển hình như sau:
Đối với máy giặt, máy sấy quần áo, có thể cài đặt chạy vào giờ thấp điểm nếu phù hợp với sinh hoạt gia đình. Ưu tiên giặt đủ tải, chọn chế độ phù hợp và hạn chế sấy khi có thể phơi tự nhiên.
Đối với máy rửa bát, có thể sử dụng chức năng hẹn giờ hoặc khởi động trễ. Cần tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất, nhất là về an toàn khi vận hành thiết bị không có người giám sát.
Các thiết bị tiêu thụ điện lớn, không thường xuyên sử dụng trong ngày thường như bàn ủi điện, máy hút bụi,… thì chuyển sang sử dụng vào giờ thấp điểm hay ngày Chủ Nhật.
Bộ sạc xe điện, có thể dịch chuyển thời điểm vận hành sang giờ thấp điểm nếu phù hợp với nhu cầu sử dụng và giới hạn công suất. Với xe điện, cần cài đặt dòng sạc phù hợp để tránh quá tải hệ thống điện trong nhà.
Ngược lại, điều hòa, tủ lạnh, tủ đông và các thiết bị bảo quản thực phẩm không nên được bật tắt tùy tiện chỉ để tránh giờ cao điểm.
Với các thiết bị này, giải pháp hiệu quả hơn là sử dụng thiết bị tiết kiệm điện, điều chỉnh chế độ vận hành hợp lý (thay đổi nhiệt cài đặt phù hợp mà vẫn đảm bảo tiện nghi nhiệt, chất lượng bảo quản thực phẩm) và giảm tổn thất nhiệt tối đa.
Ngoài việc chủ động điều chỉnh thói quen sử dụng điện của người dân, chúng ta cũng dần dần loại bỏ các trang thiết bị dân dụng cũ, hiệu suất năng lượng kém gây ra tiêu hao nhiều điện bằng cách dụng các sản phẩm dân dụng có dán nhãn năng lượng, nhãn nhiều “Sao Năng lượng” có mức tiêu hao lượng thấp như được truyền thông và hướng dẫn về Dán nhãn Năng lượng trong khuôn khổ Chương trình Quốc gia về Sử dụng Năng lượng Tiết kiệm và Hiệu (VNEEP) của Bộ Công Thương.
Xin cảm ơn ông!
