Bộ Tư pháp vừa công bố hồ sơ thẩm định dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Việc xây dựng đạo luật mới này nhằm luật hóa và đồng bộ các quy định về thị trường phái sinh vốn còn phân tán trong các văn bản dưới luật hiện hành.
Công cụ bảo hiểm của doanh nghiệp xuất khẩu
Theo báo cáo của Bộ Công thương, Sở giao dịch hàng hóa Việt Nam (MXV) đã ghi nhận sự tăng trưởng đáng kể về quy mô hoạt động. Khối lượng giao dịch tăng từ khoảng 58,9 nghìn hợp đồng năm 2019 lên hơn 1,14 triệu hợp đồng năm 2024 và đạt khoảng 1,54 triệu hợp đồng trong năm 2025. Giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân đạt khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày.
Danh mục sản phẩm giao dịch được mở rộng lên khoảng 38 mặt hàng với hơn 40 loại hợp đồng thuộc các nhóm năng lượng, kim loại và nông sản; số lượng thành viên thị trường tăng lên khoảng 30-34 đơn vị.
Tuy nhiên, hệ thống pháp luật hiện hành mới điều chỉnh từng khía cạnh riêng lẻ của hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh. Nhiều nội dung cốt lõi của thị trường phái sinh hiện đại như sản phẩm giao dịch, thanh toán bù trừ, quản trị rủi ro, quản lý dữ liệu, giám sát giao dịch và giao dịch xuyên biên giới chưa được quy định đầy đủ hoặc chưa phù hợp với thông lệ quốc tế.
Những hạn chế nêu trên đang ảnh hưởng đến quá trình phát triển thị trường theo hướng minh bạch, an toàn, hiện đại và hội nhập quốc tế; đồng thời hạn chế khả năng doanh nghiệp tiếp cận và sử dụng các công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro giá.
Theo Bộ Công thương, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là cần thiết nhằm tạo khuôn khổ pháp lý thống nhất, đầy đủ và đồng bộ cho hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tại Việt Nam.
Nhờ đó, doanh nghiệp xuất khẩu có thêm biện pháp bảo hiểm giá khi có thể chủ động "chốt" mức giá bán nông sản hoặc giá mua nguyên liệu trước nhiều tháng, giúp bảo toàn biên lợi nhuận và loại bỏ rủi ro khi thị trường thế giới đảo chiều. Đồng thời, nâng cao khả năng lập kế hoạch sản xuất, kinh doanh, ký kết hợp đồng thương mại dài hạn và mở rộng thị trường xuất khẩu.
Dự thảo Luật gồm 8 chương, 54 điều, không áp dụng đối với sản phẩm phái sinh thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật về chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng và các lĩnh vực tài chính chuyên ngành khác.
Hiện, Bộ Công Thương đề xuất Chính phủ trình Quốc hội xem xét, thông qua dự án Luật tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.
Mở rộng danh mục hàng hóa cơ sở
Tại Việt Nam, hàng hóa cơ sở trong giao dịch phái sinh chủ yếu được hiểu là các mặt hàng vật chất hữu hình thuộc nhóm nông sản (cà phê, cao su, lúa gạo), kim loại (sắt, thép, đồng) và năng lượng (xăng, dầu).
Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và sự phát triển mạnh mẽ của các tài sản phi truyền thống, định nghĩa này đã không còn đáp ứng được nhu cầu đa dạng hóa công cụ đầu tư và quản trị rủi ro của nền kinh tế.
Do đó, Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đã đưa ra định nghĩa mang tính bao quát và linh hoạt: “Hàng hóa cơ sở của giao dịch hàng hóa phái sinh là hàng hóa hoặc chỉ số giá hàng hóa được sử dụng làm đối tượng tham chiếu để xác định giá, quyền và nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch hàng hóa phái sinh”.
Quy định này tạo cơ sở pháp lý cho hàng loạt sản phẩm và cấu trúc giao dịch mới như tín chỉ Carbon và sản phẩm tài chính xanh. Việc đưa thị trường carbon và các công cụ xanh vào khuôn khổ phái sinh hàng hóa trực tiếp phục vụ mục tiêu phát triển bền vững và cam kết Net Zero của Việt Nam, giúp doanh nghiệp có thêm công cụ định giá carbon và phòng ngừa rủi ro biến động chi phí phát thải.
Danh mục hàng hóa cơ sở được mở rộng sang các sản phẩm đặc thù bao gồm tác phẩm văn hóa, nghệ thuật và các loại kim loại quý hiếm, giúp minh bạch hóa giá trị tài sản và mở ra kênh huy động vốn hoặc quản lý rủi ro giá mới.
Dự thảo Luật bổ sung thêm các loại hợp đồng phái sinh. Không chỉ Hợp đồng Tương lai (Futures), Hợp đồng Quyền chọn (Options) niêm yết chuẩn hóa, dự thảo Luật đã luật hóa toàn diện các cấu trúc hợp đồng phái sinh phức tạp hơn, bao gồm: Hợp đồng Hoán đổi (Swaps), Hợp đồng Chênh lệch (CFD) và các giao dịch phái sinh thỏa thuận trực tiếp ngoài sàn (OTC).
Chuẩn hóa thị trường phi tập trung
Bên cạnh hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh tập trung qua Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam, thị trường phi tập trung cũng từng bước phát triển. Hiện nay, đã có 16 ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài được phép cung cấp các sản phẩm phái sinh giá hàng hóa.
Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh đã tạo ra bước đột phá khi dành riêng Chương III để quy định chi tiết về thị trường hàng hóa phái sinh OTC.
Dự thảo Luật quy định giao dịch OTC là các giao dịch được xác lập theo phương thức thỏa thuận trực tiếp giữa ngân hàng thương mại, tổ chức tài chính với doanh nghiệp xuất nhập khẩu (không thực hiện qua hệ thống giao dịch tập trung của MXV).
Các bên được chủ động thỏa thuận về hàng hóa cơ sở, khối lượng, giá cả, thời hạn, phương thức thanh toán, biện pháp bảo đảm nghĩa vụ và bù trừ chấm dứt nghĩa vụ. Quy định này giúp các doanh nghiệp lớn (như PVN, Petrolimex, EVN...) chủ động thực hiện các hợp đồng bảo hiểm giá năng lượng, nguyên liệu phức tạp.
Dự thảo Luật làm rõ mối quan hệ giữa Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh và Luật Các tổ chức tín dụng. Hoạt động cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa của ngân hàng thương mại sẽ tuân thủ quy định của Luật này về bản chất giao dịch phái sinh. Đồng thời giữ nguyên các quy định về an toàn hoạt động ngân hàng theo Luật Các tổ chức tín dụng.
Sự tương thích này đảm bảo không làm gián đoạn các nghiệp vụ phái sinh do ngân hàng đang cung cấp hợp pháp cho doanh nghiệp.
Về cơ chế kiểm soát và quản trị rủi ro, Dự thảo Luật quy định các tổ chức trung gian phải thực hiện nghiêm ngặt nghĩa vụ báo cáo, công bố thông tin và kết nối dữ liệu giao dịch tập trung với cơ quan quản lý.
Quản lý nhà nước được chuyển dịch từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", kết hợp ứng dụng công nghệ hiện đại (Big Data, AI, Blockchain) để giám sát thị trường và phòng ngừa rủi ro hệ thống
