Hà Nội 5 cửa ô: Khi đường tàu trở thành không gian văn hóa

Cuộc du ngoạn trên đường ray

Khi cho ra mắt đoàn tàu du lịch “Hà Nội 5 cửa ô” hồi tháng 8/2025, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) đã xem sản phẩm du lịch này không chỉ là phương tiện di chuyển, mà là một “cuộc du ngoạn trên đường ray”, nơi kiến trúc, văn hóa, ẩm thực và âm nhạc được tái hiện sinh động trong từng toa xe.

Đoàn tàu được định hình theo tinh thần du lịch chậm, nhấn mạnh trải nghiệm cảm xúc và sự kết nối văn hóa, đồng thời phù hợp với xu hướng du lịch ngắn ngày trong đô thị đang thịnh hành trên toàn cầu. Trên tuyến Thăng Long - Kinh Bắc, đích đến cuối cùng không chỉ là điểm đến, mà chính quá trình di chuyển mới là phần quan trọng nhất của trải nghiệm.

Trong cuộc trò chuyện về trải nghiệm “Hà Nội 5 cửa ô”, PGS.TS. Phạm Trung Lương, nguyên Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu Phát triển Du lịch (Tổng cục Du lịch) chia sẻ, Hà Nội là một Thủ đô đặc biệt khi hội tụ rõ nét các tầng văn hóa Đông - Tây, từ kiến trúc Pháp, hệ thống phố xá đến dấu ấn phương Đông và ký ức về các cửa ô. Chính sự giao thoa ấy tạo nên sức hấp dẫn riêng cho du lịch Hà Nội. Vì vậy, sản phẩm lấy cảm hứng từ “5 cửa ô” không chỉ là một tour mới, mà là cách làm dày thêm trải nghiệm văn hóa, biến di sản thành ký ức sống động mà du khách có thể chạm, nghe, nếm và mang theo.

Nếu coi hành trình Thăng Long - Kinh Bắc là một sợi chỉ nối hai miền di sản, thì từng toa tàu lại là những “cánh cửa thời gian” mở ra các lát cắt ký ức Hà Nội. Sau gần 5 năm nghiên cứu và sáng tạo, hơn 300 công nhân, kiến trúc sư, nghệ sĩ và chuyên gia đã “hồi sinh” những toa tàu cũ thành một không gian văn hóa di động. Ở đó, các chất liệu quen thuộc của Hà Nội được đưa vào một cách khéo léo, để du khách vừa ngỡ như đang bước vào một bảo tàng ký ức, vừa cảm nhận được nhịp sống đương đại đang thở ngay trên đường ray.

Đoàn tàu như một tác phẩm nghệ thuật di động, lặng lẽ trở theo ký ức Hà Nội trôi giữa không gian hiện đại. Qua từng khung cửa, Cầu Long Biên hiện lên bằng những đường nét cách điệu; sông Hồng lan tỏa trên trần và sàn toa tàu; gạch bông, bảng tin khu tập thể, cửa nan chớp Pháp cổ, tranh Đông Hồ… hiện diện vừa đủ để gợi nhớ. Hà Nội không còn ở đâu xa, mà ở ngay trong không gian người đi tàu đang ngồi, đang thở, đang lắng lại. Mỗi toa tàu như một “cửa ô” mở ra những lớp thời gian của Thăng Long.

PGS.TS. Phạm Trung Lương nhấn mạnh, tinh thần sáng tạo của sản phẩm không chỉ nằm ở việc phục dựng, mà còn nằm ở cách kết hợp giá trị văn hóa truyền thống với các yếu tố hiện đại, trong đó có việc sử dụng công nghệ phù hợp để du khách không chỉ “nhìn” mà “sống” trong không gian ấy.

Ông nêu ví dụ về ánh sáng, về các công nghệ như 3D, thực tế ảo có thể giúp trải nghiệm ban đêm trở nên trọn vẹn hơn, giúp du khách “được sống ở trong khung cảnh” thay vì chỉ quan sát từ bên ngoài.

Từ Thăng Long đến Kinh Bắc, khi di sản được kể bằng âm nhạc và thức quà Hà Nội

Với hành trình khám phá di sản Thăng Long - Kinh Bắc, du khách khởi hành từ ga Hà Nội và dừng tại ga Từ Sơn, được mô tả như một “trạm dừng di sản”, dẫn lối du khách khám phá đền đài, làng nghề, chùa cổ và làn điệu quan họ. Nhưng trước khi đến với những điểm dừng trên mặt đất, du khách đã bắt đầu trải nghiệm di sản ngay trên đường ray.

Trên tàu “Hà Nội 5 cửa ô”, không gian văn hóa Hà Nội được dựng lên bằng âm thanh và hương vị. Du khách được nghe hát xẩm, chèo và cả âm nhạc đương đại. Không chỉ nghe nghệ nhân, nghệ sĩ trình diễn, du khách còn có thể giao lưu, tham gia biểu diễn cùng ban nhạc. Sự tương tác này khiến trải nghiệm trở nên gần, khiến văn hóa không còn là thứ để ngắm nhìn từ xa mà trở thành hoạt động mà du khách có thể tham gia.

Song song là ẩm thực. Những thức quà Hà Nội như cốm, trà sen ướp hoa nhài và các đồ ăn nhẹ theo mùa xuất hiện như một phần của câu chuyện văn hóa. Đó không phải là một bữa ăn đầy đủ, mà là cách Hà Nội “mời” du khách nếm thử nhịp sống của mình, bằng những thứ nhỏ bé nhưng giàu ký ức.

Đánh giá về sản phẩm “Hà Nội 5 cửa ô”, Giám đốc Công ty Du lịch VietSense Nguyễn Văn Tài cho rằng, hành trình trải nghiệm từ Hà Nội đến Bắc Ninh chỉ trong nửa ngày nhưng du khách được khám phá nhiều hoạt động văn hóa, di sản theo cách thức mới. Theo ông, với những câu chuyện và trải nghiệm văn hóa thú vị kết nối di sản từ Hà Nội đến Bắc Ninh, sản phẩm này sẽ thu hút không chỉ khách trong nước mà còn hấp dẫn khách quốc tế trong thời gian tới.

Ở góc nhìn chiến lược, PGS.TS. Phạm Trung Lương cho rằng nhu cầu trải nghiệm văn hóa lịch sử của du khách hiện nay là rất rõ. Ông liên hệ sự quan tâm của du khách với các điểm đến như Hà Giang, phố cổ Hội An, Huế và cả sản phẩm du lịch đường tàu tại Hà Nội, cho thấy xu hướng chung là du khách đang tìm đến những trải nghiệm gắn với bản sắc, với ký ức và với không gian “cổ thật”.

Theo chuyên gia, thách thức lớn nhất của sản phẩm nằm ở nhận thức và năng lực quản lý. Khi nhìn đúng vai trò của sản phẩm đối với phát triển du lịch Thủ đô và đóng góp kinh tế - xã hội, chính sách sẽ được điều chỉnh theo hướng đồng hành thay vì chỉ dừng ở việc cấm đoán. Nhận thức đúng cũng mở ra nguồn lực và tư duy đổi mới để sản phẩm không chỉ tạo sức hút nhất thời, mà có thể vận hành ổn định, lâu dài.

Ông cho rằng trải nghiệm đường tàu ở Hà Nội, dù tiềm ẩn rủi ro và còn bị hạn chế về quản lý, lại cho thấy sức hấp dẫn rõ rệt dưới góc độ du lịch. Vấn đề cốt lõi không phải là cấm hay không, mà là tổ chức, hướng dẫn và quản trị thế nào để vừa bảo đảm an toàn, vừa giữ được trải nghiệm mà du khách thực sự quan tâm.

Với sản phẩm “Hà Nội 5 cửa ô”, chuyên gia cho rằng để phát triển lâu dài, cần sự phối hợp rõ ràng giữa ngành du lịch và ngành đường sắt. Ngành du lịch đảm bảo nguồn khách, tổ chức lượng khách hài hòa; ngành đường sắt đảm bảo an toàn vận hành, thời gian vận hành và chất lượng vận hành. Sự phối hợp cụ thể, thực chất sẽ giúp sản phẩm sống đúng nghĩa, mang lại hiệu quả cho cả hai lĩnh vực.

Theo ông, đổi mới sáng tạo cũng nằm ở chỗ làm sao để du khách có thể “đắm chìm” trong trải nghiệm bằng các yếu tố hiện đại như công nghệ, ánh sáng, để sản phẩm không bị phụ thuộc vào việc chờ một vài chuyến tàu mỗi ngày mà vẫn giữ được sức hút. Đó là cách để kết hợp truyền thống và hiện đại, vật thể và phi vật thể, tạo ra một sản phẩm trọn vẹn.

Và có lẽ, điều quan trọng nhất mà “Hà Nội 5 cửa ô” gợi ra không phải là sự mới lạ thuần túy, mà là cách Hà Nội tự kể về mình bằng một ngôn ngữ mềm mại hơn, sống động hơn. Một hành trình không quá dài, nhưng đủ để du khách nhận ra rằng di sản không nằm yên trong sách, trong tường thành hay trong bảo tàng, mà có thể chuyển động, có thể ngân lên và có thể ở ngay trong khoảnh khắc ta ngồi trên một toa tàu, nhìn ra cửa sổ, để Hà Nội đi ngang qua như một ký ức đang sống.