Hội Nhà báo Việt Nam đang xây dựng Dự thảo “10 nguyên tắc sử dụng AI trong hoạt động báo chí” nhằm định hướng việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong các cơ quan báo chí theo hướng an toàn, minh bạch, tuân thủ pháp luật và phù hợp với đạo đức nghề nghiệp. Dự thảo được kỳ vọng sẽ tạo hành lang để báo chí tận dụng hiệu quả công nghệ, đồng thời bảo vệ những giá trị cốt lõi của nghề báo như tính xác thực, trách nhiệm xã hội và niềm tin của công chúng.
Từ những nguyên tắc đúng đến những quy định có thể áp dụng
Theo nhà báo Lý Việt Trung, Dự thảo “10 nguyên tắc sử dụng AI trong hoạt động báo chí” đã đặt ra những vấn đề cốt lõi trong quá trình ứng dụng công nghệ, như xác định AI là công cụ hỗ trợ, không xem AI là nguồn tin, bảo đảm minh bạch khi sử dụng AI. Đây là những nguyên tắc cần thiết nhằm bảo vệ tính chính xác, trách nhiệm nghề nghiệp và uy tín của báo chí.
Tuy nhiên, theo bà, để các nguyên tắc thực sự đi vào thực tiễn, cần tiếp tục được cụ thể hóa, bởi những quy định mang tính định hướng chung sẽ khó giải quyết các tình huống phát sinh trong quá trình tác nghiệp.
“Điều quan trọng là phải làm rõ hơn từng nguyên tắc, đưa ra tiêu chí cụ thể để người làm báo biết được đâu là việc được phép thực hiện, đâu là giới hạn không được vượt qua, trách nhiệm thuộc về ai khi xảy ra sai sót”, nhà báo Lý Việt Trung nêu quan điểm.
Trong Dự thảo “10 nguyên tắc sử dụng AI trong hoạt động báo chí”, nguyên tắc đầu tiên xác định: “AI chỉ là công cụ kỹ thuật hỗ trợ, không thay thế nhà báo”. Đây được xem là nguyên tắc nền tảng, thể hiện quan điểm lấy con người làm trung tâm trong quá trình ứng dụng công nghệ.
Tuy nhiên, bà Lý Việt Trung cho rằng, cách diễn đạt cần được điều chỉnh để phản ánh đầy đủ hơn vai trò ngày càng lớn của AI trong hoạt động báo chí.
Bởi hiện nay, AI không còn chỉ thực hiện những thao tác kỹ thuật đơn giản mà đã tham gia vào nhiều công đoạn như phân tích dữ liệu, tìm kiếm vấn đề, tổng hợp tài liệu, gợi ý nội dung, hỗ trợ sản xuất và phân phối sản phẩm báo chí.
Vì vậy, theo nhà báo Lý Việt Trung, cần nhìn nhận AI là một hệ thống hỗ trợ trong quy trình sản xuất, phân tích và phân phối nội dung báo chí, nhưng không được thay thế vai trò, trách nhiệm và quyền quyết định của nhà báo.
“Nguyên tắc này cần được cụ thể hóa bằng việc xác định rõ những công đoạn không thể giao cho AI tự quyết định, như đưa ra kết luận của bài báo, đánh giá đúng – sai, xác định trách nhiệm của cá nhân, tổ chức hoặc quyết định công bố các nội dung có thể ảnh hưởng đến danh dự, quyền và lợi ích hợp pháp của nhân vật”, bà Trung nhấn mạnh.
AI không phải nguồn tin, cũng không phải nguồn xác nhận thông tin
Một nguyên tắc khác trong dự thảo được nhà báo Lý Việt Trung đặc biệt quan tâm là nguyên tắc “Không xem AI là nguồn tin”.
Theo bà, đây là một nguyên tắc đúng và cần được giữ vững, bởi một trong những rủi ro lớn nhất khi sử dụng AI là người dùng có thể nhầm lẫn giữa khả năng trình bày mạch lạc của máy với độ chính xác của thông tin.
AI có thể đưa ra câu trả lời đầy đủ, có vẻ thuyết phục nhưng vẫn có khả năng tạo ra những thông tin không có thật như tài liệu giả, đường dẫn không tồn tại, phát ngôn bị gán sai cho nhân vật hoặc số liệu không rõ nguồn.
“Dự thảo cần nhấn mạnh hơn rằng AI không chỉ không phải là nguồn tin, mà còn không thể được sử dụng như một nguồn xác nhận sự kiện, số liệu, phát ngôn hay kết luận chuyên môn”, bà đề xuất.
Nhà báo khi sử dụng thông tin do AI cung cấp vẫn phải trực tiếp kiểm tra nguồn gốc, tính tồn tại của tài liệu, thời điểm công bố và bối cảnh của thông tin.
Liên quan đến nguyên tắc “Không đăng tải nguyên bản nội dung AI tạo ra”, bà Lý Việt Trung cho rằng cách diễn đạt này chưa phản ánh đầy đủ bản chất vấn đề.
Theo bà, điều cần quan tâm không phải là nội dung đó có phải bản nguyên gốc do AI tạo ra hay đã được con người chỉnh sửa, mà là nội dung đó đã được kiểm chứng, biên tập và có người chịu trách nhiệm hay chưa.
“Một sản phẩm do AI hỗ trợ tạo ra, dù đã chỉnh sửa câu chữ, vẫn có thể chứa sai sót nếu thiếu quy trình kiểm chứng. Ngược lại, những nội dung như bản dịch, bản tóm tắt, chuyển đổi dữ liệu nếu được kiểm tra đầy đủ vẫn có thể được sử dụng”, bà nói.
Do đó, bà đề xuất sửa theo hướng: không xuất bản nội dung do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra khi chưa được kiểm chứng và phê duyệt.
Trách nhiệm không chỉ thuộc về nhà báo mà còn thuộc về tòa soạn
Sự xuất hiện của AI trong hoạt động báo chí cũng đặt ra một yêu cầu mới: trách nhiệm không thể chỉ dừng ở người trực tiếp sử dụng công nghệ, mà phải được đặt trong cơ chế vận hành của cả cơ quan báo chí. Đây là vấn đề được nhà báo Lý Việt Trung đặc biệt lưu ý khi góp ý cho dự thảo.
“Cơ quan báo chí không thể chỉ ban hành quy định yêu cầu phóng viên thận trọng khi sử dụng AI, mà cần xây dựng một cơ chế quản lý cụ thể, trong đó xác định rõ công cụ nào được phép sử dụng, dữ liệu nào được đưa vào hệ thống AI, quy trình kiểm chứng, phê duyệt nội dung và trách nhiệm của từng vị trí trong tòa soạn”, bà Lý Việt Trung nhấn mạnh.
Theo bà, điều cần thiết hiện nay là các cơ quan báo chí phải xây dựng “hành lang an toàn” khi đưa AI vào hoạt động. Trong đó, không chỉ có lựa chọn công cụ phù hợp mà còn phải kiểm soát dữ liệu đầu vào, quy trình xử lý nội dung và trách nhiệm sau xuất bản.
Đặc biệt, với nguyên tắc bảo vệ nguồn tin và dữ liệu cá nhân, bà cho rằng quy định trong dự thảo cần được cụ thể hơn. Việc khuyến cáo không đưa thông tin nhạy cảm lên các nền tảng AI công cộng là cần thiết, nhưng chưa đủ.
“Không phải mọi hệ thống AI đều có cùng mức độ bảo vệ dữ liệu. Cần làm rõ dữ liệu nào được phép sử dụng, dữ liệu nào chỉ được xử lý trên những hệ thống được cơ quan báo chí kiểm soát, và dữ liệu nào tuyệt đối không được đưa vào các công cụ AI bên ngoài”, bà phân tích.
Bà nhấn mạnh, đây không chỉ là vấn đề an toàn thông tin mà còn liên quan trực tiếp đến việc bảo vệ nguồn tin, kho tư liệu và tài sản nội dung của các cơ quan báo chí.
