Ngày 26/4, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho biết, Bộ VHTT&DL vừa chính thức xếp hạng Di tích quốc gia đối với hai công trình quan trọng dưới triều Nguyễn là Phủ Phụ Chính và Khâm Thiên Giám.
Phủ Phụ Chính được thành lập đầu thế kỷ XX, là nơi làm việc của các phụ chính đại thần - những người thay vua xử lý triều chính khi nhà vua còn nhỏ hoặc trong giai đoạn đặc biệt. Di tích hiện ở số 79 Nguyễn Chí Diểu, phường Phú Xuân, cạnh khu Lục Bộ, gồm tòa chính đường và các hạng mục phụ trợ.
Công trình Phủ Phụ Chính mang phong cách kiến trúc giao thoa Đông - Tây, phổ biến vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Dù chịu ảnh hưởng kiến trúc Pháp, Phủ Phụ Chính vẫn giữ nhiều yếu tố truyền thống, tạo nên giá trị thẩm mỹ đặc sắc. Đây là di tích phản ánh hoạt động của bộ máy chính quyền triều Nguyễn giai đoạn cuối.
Từ năm 2015, khu vực này từng được khai thác thành Không gian văn hóa Lục Bộ với hoạt động trưng bày, dịch vụ văn hóa làng nghề Huế. Tuy nhiên, sau khi đơn vị khai thác hết hạn hợp đồng, hoạt động đã tạm dừng.
Di tích Khâm Thiên Giám triều Nguyễn hiện nay đóng tại 82 Hàn Thuyên, cách Phủ Phụ Chính không xa. Công trình di tích này đã xuống cấp nghiêm trọng trong một thời gian dài, hiện được đơn vị quản lý di tích rào chắn, gia cố, chống đỡ.
Theo tư liệu lịch sử, Khâm Thiên Giám Ty được thành lập dưới thời vua Gia Long, có nhiệm vụ quan sát thiên văn, dự báo thời tiết, làm lịch, coi ngày, báo giờ và phụ trách địa lý phong thủy cho triều đình. Tuy nhiên, vị trí trụ sở ban đầu của cơ quan này chưa được xác định rõ.
Đến thời vua Minh Mạng, Khâm Thiên Giám được đặt tại phường Nam An trong Kinh thành Huế, cạnh Quan Tượng Đài. Công sảnh chính thức được xây dựng và ghi nhận trong sử liệu với quy mô 5 gian. Vua Minh Mạng cho xây Quan Tượng Đài ở góc Tây Nam Kinh thành, còn gọi là Nam Đài. Trên đài có Bát Phong Đình và cờ xem gió, là nơi thu thập dữ liệu thiên văn phục vụ hoạt động của Khâm Thiên Giám.
Đến thời Khải Định, Khâm Thiên Giám được dời về vị trí hiện nay. Việc di dời cho thấy chức năng và vai trò của cơ quan này đã thay đổi trong bộ máy hành chính triều Nguyễn.
Nguyên nhân có thể do đầu thế kỷ XX, chính quyền bảo hộ Pháp xây dựng các đài khí tượng hiện đại ở Đông Dương với khả năng dự báo tốt hơn; đồng thời lịch Tây được sử dụng rộng rãi, khiến vai trò của Khâm Thiên Giám thu hẹp còn xem ngày giờ và phong thủy phục vụ nội bộ triều đình.
Tư liệu về quy mô kiến trúc của di tích Khâm Thiên Giám không nhiều, dù vậy công trình vẫn lưu giữ dấu ấn kiến trúc thời Khải Định - Bảo Đại. Đây là giá trị lịch sử quan trọng, làm cơ sở đề nghị xếp hạng di tích cấp quốc gia và bảo tồn di tích độc đáo còn lại duy nhất ở Việt Nam.
Đặc biệt, Khâm Thiên Giám vẫn còn lưu giữ các bản đồ tinh tú, chòm sao, phản ánh hoạt động của cơ quan chuyên phụ trách thời tiết, khí hậu dưới triều Nguyễn.
