1. Trong dòng chảy ấy, việc Hà Nội lựa chọn Thư Lâm và Phúc Thịnh để thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của hai địa phương. Đây không chỉ là một cuộc thí điểm về mô hình quản trị ở cấp cơ sở, mà còn là phép thử cho một cách tiếp cận mới, làm thế nào để những mục tiêu phát triển vốn thường xuất hiện trong các chiến lược ở tầm vĩ mô, được hiện thực hóa bằng những giá trị mà người dân có thể nhìn thấy, thụ hưởng và kiểm chứng ngay trong cuộc sống hằng ngày.
Không phải ngẫu nhiên Hà Nội lựa chọn Thư Lâm và Phúc Thịnh để khởi đầu cuộc thí điểm này. Cả hai đều là những địa bàn còn nhiều dư địa phát triển, có vị trí kết nối thuận lợi với các trục giao thông chiến lược, gắn với không gian đô thị mới và đang đứng trước tốc độ đô thị hóa rất nhanh. Chính trong những không gian phát triển năng động ấy, yêu cầu cân bằng giữa tăng trưởng với chất lượng sống, giữa hiện đại hóa với gìn giữ bản sắc văn hóa, giữa hiệu quả quản trị với sự đồng thuận của người dân càng trở nên rõ nét.
Sau nhiều năm phát triển nhanh, yêu cầu đặt ra đối với chính quyền cơ sở đã khác trước. Quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, quy mô dân cư không ngừng mở rộng, nhu cầu của người dân về chất lượng dịch vụ công ngày càng cao, trong khi những phương thức quản trị truyền thống bộc lộ những giới hạn nhất định trước các yêu cầu phát triển mới. Chính trong bối cảnh đó, việc Hà Nội lựa chọn thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” không đơn thuần là bổ sung thêm một mô hình tổ chức ở cấp cơ sở, mà là thử nghiệm một cách tiếp cận mới trong quản trị địa phương, nơi hiệu quả của chính quyền được đo bằng chất lượng phục vụ và mức độ thụ hưởng của người dân.
Hà Nội đã xây dựng bộ tiêu chí, nhưng đáng chú ý không phải là số lượng bao nhiêu mà là lựa chọn những gì làm thước đo của sự phát triển. Bên cạnh các chỉ số về kinh tế, hạ tầng hay năng lực quản trị vốn đã quen thuộc, bộ tiêu chí còn dành vị trí cho môi trường, văn hóa, an sinh xã hội, chuyển đổi số và đặc biệt là chỉ số hạnh phúc, mức độ hài lòng của người dân. Sự thay đổi trong cách lựa chọn các tiêu chí phản ánh một sự dịch chuyển trong tư duy quản trị. Tăng trưởng vẫn là nền tảng, nhưng giá trị cuối cùng của phát triển phải được kiểm chứng bằng chất lượng cuộc sống và mức độ thụ hưởng của người dân.
Cách tiếp cận này phù hợp với định hướng xuyên suốt của Đảng về xây dựng nền hành chính phục vụ, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm của quá trình phát triển, đồng thời phản ánh xu hướng đổi mới quản trị theo hướng hiệu quả, minh bạch và gần dân hơn.
Thực tế, người dân hiếm khi ghi nhớ tốc độ tăng trưởng của địa phương hay quy mô thu ngân sách. Điều họ thường nhắc đến là thay đổi trong từng lĩnh vực của đời sống, từ giáo dục, y tế, văn hóa đến môi trường, an sinh xã hội. Đó có thể là con đường đến trường của con trẻ có an toàn hơn không; việc giải quyết thủ tục hành chính có thuận tiện hơn không; người cao tuổi có được chăm sóc tốt hơn không; những dòng sông, khoảng xanh hay không gian văn hóa của cộng đồng có được gìn giữ hay không. Những điều tưởng như rất nhỏ ấy nhưng lại là nơi mọi chủ trương cuối cùng đều được phản chiếu trong đời sống thực tế.
Từ góc nhìn đó, giá trị của cuộc thí điểm không chỉ nằm ở kết quả của hai địa phương, mà còn ở khả năng tạo ra những kinh nghiệm thực tiễn cho quá trình xây dựng chính quyền cơ sở hiện đại, phục vụ và gần dân hơn. Ở một góc nhìn rộng hơn, đây như “bài kiểm tra” đối với năng lực hiện thực hóa các mục tiêu phát triển ngay từ nơi gần dân nhất.
2. Có lẽ vì thế mà những người trực tiếp tham gia cuộc thí điểm không nói nhiều về các khái niệm lớn. Ông Đặng Minh Thắng, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Phúc Thịnh, khi chia sẻ về mục tiêu của địa phương đã nhấn mạnh đến việc làm, thu nhập, đời sống văn hóa, thể thao và sự gắn kết cộng đồng như những yếu tố tạo nên hạnh phúc của người dân. Trong khi đó, ông Nguyễn Trọng Hải, Trưởng ban Xây dựng Đảng xã Thư Lâm, lại cho rằng điều quan trọng nhất không phải xây dựng thêm một mô hình hành chính mới, mà là để những giá trị tốt đẹp ấy được người dân cảm nhận trong cuộc sống thường nhật.
Hai cách diễn đạt khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở một điểm - mọi chủ trương chỉ thật sự có sức sống khi đi ra khỏi văn bản để trở thành trải nghiệm của người dân. Một chính quyền hiện đại vì thế không chỉ được đánh giá bằng năng lực điều hành hay khả năng hoàn thành chỉ tiêu, mà còn bằng việc tạo dựng niềm tin. Niềm tin ấy được bồi đắp từ những điều rất cụ thể. Chẳng hạn như một thủ tục hành chính được giải quyết nhanh hơn, một khu dân cư xanh hơn, một trường học tốt hơn, một trạm y tế gần dân hơn hay cảm giác tiếng nói của mình luôn được lắng nghe và tôn trọng.
Những chia sẻ của người dân Thư Lâm càng làm rõ hơn điều đó. Nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị mong chính quyền gần dân hơn, để mỗi lần người dân đến cơ quan công quyền đều cảm thấy được hỗ trợ thay vì e ngại. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Thỏa lại kỳ vọng múa rối nước, chèo, tuồng
và các giá trị văn hóa truyền thống của quê hương sẽ được quan tâm nhiều hơn. Những mong muốn tưởng như bình dị ấy lại chạm tới phần sâu nhất của sự phát triển: một cộng đồng chỉ thật sự đáng sống khi con người vừa có điều kiện nâng cao đời sống vật chất, vừa giữ được bản sắc văn hóa, sự gắn kết và niềm tự hào về nơi mình sinh sống.
3. Rồi đây, Thư Lâm và Phúc Thịn h sẽ được đánh giá bằng những bảng điểm, những chỉ số và các báo cáo định kỳ. Đó là cách cần thiết để theo dõi hiệu quả của một cuộc thí điểm. Nhưng sẽ còn một “thước đo” khác không hiện diện trong bất kỳ biểu mẫu nào, đó là sự thay đổi trong cảm nhận của người dân về chính quê hương mình. Khi việc đến trụ sở xã trở nên thuận tiện hơn, trẻ em có thêm không gian học tập và vui chơi, người cao tuổi được chăm sóc tốt hơn, những nghệ nhân vẫn có thể truyền lại các giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ và mỗi người đều cảm thấy mình là một phần của sự phát triển, thì những mục tiêu của cuộc thí điểm sẽ không còn nằm trên giấy.
Có thể phải nhiều năm nữa, Hà Nội mới có đủ dữ liệu để đánh giá đầy đủ kết quả của cuộc thí điểm ở Thư Lâm và Phúc Thịnh. Nhưng ngay từ hôm nay, sự kiện ấy đã mang một ý nghĩa đáng ghi nhận. Điều được thử nghiệm không chỉ là một mô hình quản trị ở cấp cơ sở, mà còn là cách chuyển hóa những mục tiêu lớn của sự phát triển thành những thay đổi cụ thể trong đời sống xã hội.
Những kinh nghiệm từ Thư Lâm và Phúc Thịnh sẽ không dừng lại ở hai xã ven đô Hà Nội, mà có thể gợi mở cách tiếp cận cho nhiều xã, phường khác trong quá trình xây dựng chính quyền hiện đại, nơi hiệu quả của mỗi chính sách được đo bằng niềm tin của người dân, sự gắn kết của cộng đồng và khả năng tạo ra một môi trường sống tốt đẹp hơn.
Có lẽ cũng vì thế, cuối cùng, điều người dân ghi nhớ không phải tên gọi của một mô hình, mà là cảm giác được phục vụ, được lắng nghe và được đồng hành.
Có những giấc mơ được khởi đầu từ những công trình đồ sộ hay những quyết sách mang tầm quốc gia. Nhưng cũng có những giấc mơ bắt đầu rất bình dị, từ một xã, một phường, từ con đường đến trường an toàn, một thủ tục hành chính thuận tiện, một khoảng xanh được gìn giữ, hay nụ cười của người dân khi họ cảm nhận mình thực sự là trung tâm của mọi chính sách. Có lẽ, đó mới là ý nghĩa sâu xa nhất của cuộc thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” ở Thư Lâm và Phúc Thịnh hôm nay.
