Khi tuổi thơ dần lùi xa sau những màn hình sáng
Buổi chiều ở một khu vui chơi trong thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Quảng Ninh…., hàng chục đứa trẻ ngồi cạnh nhau nhưng mỗi em cầm trên tay một chiếc điện thoại. Không tiếng reo hò, không những bước chân chạy đuổi, không trò ô ăn quan, kéo co hay bịt mắt bắt dê như thế hệ trước từng quen thuộc.
Sự thay đổi ấy là dấu hiệu của nhịp sống hiện đại. Nhưng đâu đó, nó cũng đặt ra một câu hỏi lớn: Khi trẻ em rời xa những trò chơi dân gian, liệu các em có đang xa dần một phần ký ức văn hóa dân tộc.
Câu hỏi ấy đã chạm tới suy nghĩ của 5 sinh viên Đại học FPT Hà Nội gồm: Trần Quế Trang, Nguyễn Thị Ngọc Mai, Nguyễn Thanh Tùng, Tạ Thanh Lam và Hoàng Tuấn Anh dưới sự hướng dẫn của TS Đoàn Thị Thanh Hương.
Không phải những nhà nghiên cứu văn hóa, cũng chưa phải doanh nhân khởi nghiệp chuyên nghiệp, họ chỉ bắt đầu từ một nỗi băn khoăn rất đời thường.
“Chúng em nhận ra rằng người lớn nào cũng từng có tuổi thơ với những trò chơi ngoài sân, ngoài ngõ. Nhưng trẻ con hôm nay lại lớn lên trong một thế giới khác. Các em có rất nhiều lựa chọn giải trí, nhưng ít cơ hội được chạm vào những giá trị từng nuôi dưỡng nhiều thế hệ”, trưởng nhóm Trần Quế Trang chia sẻ.
Từ suy nghĩ ấy, nhóm bắt đầu hỏi nhau: Nếu trẻ em không còn tìm đến trò chơi dân gian, vì sao mình không mang trò chơi dân gian đến gần trẻ em theo cách mới hơn?. Đó là điểm khởi đầu của dự án Mộc Ký.
Không phục dựng quá khứ, mà làm cho truyền thống sống trong hiện tại
Ban đầu, nhóm từng nghĩ đơn giản rằng chỉ cần tái hiện lại các trò chơi cũ là đủ. Nhưng càng tìm hiểu, họ càng nhận ra vấn đề không nằm ở bản thân trò chơi, mà ở cách tiếp cận.
“Trẻ em không ghét trò chơi dân gian. Các em chỉ chưa từng được tiếp cận nó bằng cách phù hợp với cuộc sống hôm nay”, sinh viên Nguyễn Thị Ngọc Mai nói.
Vì thế, Mộc Ký không chọn sao chép nguyên xi quá khứ. Nhóm chọn một con đường khác: Kể lại văn hóa dân gian bằng trải nghiệm hiện đại. Những bộ tranh gỗ thủ công ra đời từ ý tưởng đó.
Trên mặt gỗ là hình ảnh các trò chơi quen thuộc như ô ăn quan, rồng rắn lên mây, kéo co, thả diều… Nhưng thay vì chỉ nhìn ngắm, trẻ em sẽ được trực tiếp tô màu, lắp ghép, hoàn thiện từng chi tiết.
Mỗi sản phẩm trở thành một “cuộc gặp gỡ” với truyền thống. Trẻ không học bằng cách nghe giảng, mà học bằng đôi tay, bằng sự tò mò và niềm vui khám phá.
“Chúng em muốn trẻ được chạm thật vào văn hóa. Khi tự tay tô màu một bức tranh, ghép một mô hình, cảm giác đó khác hoàn toàn với việc xem hình ảnh trên màn hình”, em Hoàng Tuấn Anh bày tỏ.
Ở đó, giá trị truyền thống không còn đứng yên trong bảo tàng hay sách giáo khoa, mà hiện diện sinh động trong căn phòng nhỏ của mỗi đứa trẻ.
Công nghệ không thay thế văn hóa, công nghệ làm văn hóa gần hơn
Điều đặc biệt ở Mộc Ký là sự xuất hiện của công nghệ, nhưng theo một cách rất khác. Trên mỗi sản phẩm, nhóm tích hợp một mã QR. Chỉ cần quét điện thoại, trẻ em và phụ huynh có thể mở ra những bài đồng dao, câu chuyện ngắn, câu vè dân gian hay hướng dẫn về trò chơi được thể hiện trên sản phẩm.
Công nghệ ở đây không phải yếu tố lấn át truyền thống. Nó chỉ là chiếc cầu nối. Em Nguyễn Thanh Tùng chia sẻ: “Nếu chỉ đưa trò chơi dân gian trở lại theo cách cũ, có thể trẻ sẽ thấy xa lạ. Nhưng khi có thêm âm thanh, hình ảnh, nội dung tương tác qua điện thoại, các em dễ bước vào thế giới đó hơn”.
Cách làm ấy cho thấy một tư duy mới của người trẻ: bảo tồn không đồng nghĩa với giữ nguyên trạng. Muốn truyền thống sống được trong đời sống hiện đại, cần để nó đối thoại với công nghệ thay vì đứng ngoài công nghệ. Trong một thời đại mọi thứ thay đổi từng ngày, sự kết hợp ấy giúp văn hóa không bị tụt hậu.
Một buổi trải nghiệm tại trường tiểu học, những đứa trẻ ngồi quây quần quanh bàn gỗ. Có em chăm chú pha màu, có em loay hoay ghép mảnh, có em cười vang khi phát hiện hình ảnh con diều vừa hiện lên trọn vẹn.
Nhìn từ xa, đó chỉ là một hoạt động vui chơi. Nhưng với nhóm sáng lập, bên trong tiếng cười ấy là nhiều bài học âm thầm diễn ra. “Chúng em không muốn dạy trẻ bằng khẩu hiệu. Điều bọn em mong là các giá trị tốt đẹp sẽ tự đến trong lúc chơi”, em Tạ Thanh Lam nói thêm.
Khi trẻ ngồi hoàn thiện từng chi tiết nhỏ, các em học được sự kiên nhẫn. Khi lắp sai rồi làm lại, các em học cách chấp nhận thử và sai. Khi cùng bạn chia sẻ màu vẽ hay hỗ trợ nhau ghép hình, các em học về hợp tác và sẻ chia.
Những kỹ năng ấy không xuất hiện trong một bài giảng chính thức nào, nhưng lại rất cần thiết cho hành trình trưởng thành. Có lẽ, đó cũng là điều trò chơi dân gian từng làm được với bao thế hệ trước: dạy trẻ cách lớn lên bằng niềm vui rất tự nhiên.
Mang dự án ra khỏi lớp học, đến với cộng đồng
Sau những thử nghiệm đầu tiên, nhóm sinh viên không dừng dự án trong khuôn viên trường đại học. Họ mang Mộc Ký đến nhiều địa điểm khác nhau thông qua hoạt động mang tên Moki On Tour.
Tại Trung tâm tiếng Anh Q English (Hà Nội), Trường Mầm non Hồng Phong (Lạng Sơn), Trường Tiểu học Hoàng Ninh (Bắc Ninh), những bộ tranh gỗ đã mở ra các buổi trải nghiệm sôi nổi.
Ở đó, trẻ em không chỉ được chơi, mà còn được nghe kể về trò chơi dân gian, được khám phá chất liệu gỗ, được làm việc nhóm và thể hiện sự sáng tạo của riêng mình.
“Khoảnh khắc đáng nhớ nhất là khi một em nhỏ nói với chúng em rằng: ‘Con không biết trò này, nhưng con muốn chơi tiếp’. Câu nói rất ngắn, nhưng khiến cả nhóm tin mình đang đi đúng hướng”, em Nguyễn Thị Ngọc Mai nhớ lại.
Không chỉ hướng tới giáo dục văn hóa, nhóm còn lồng ghép thông điệp sống xanh, ý thức bảo vệ môi trường và tinh thần sẻ chia trong các chương trình trải nghiệm. Chất liệu gỗ thân thiện môi trường, cách tái sử dụng sản phẩm, hay những hoạt động kết nối cộng đồng đều được thiết kế để trẻ hiểu rằng niềm vui cũng có thể gắn với trách nhiệm xã hội.
Dự án không chỉ xuất hiện trong trường học. Nhóm còn mang sản phẩm đến hoạt động thiện nguyện tại Bệnh viện Sản Nhi Bắc Ninh số 1. Giữa không gian bệnh viện vốn nhiều lo lắng, những bộ tranh gỗ nhỏ bé trở thành món quà tinh thần cho các em nhỏ đang điều trị.
“Có những bạn nhỏ cầm màu vẽ lên là cười ngay. Chúng em hiểu rằng đôi khi một món quà không cần lớn, chỉ cần đủ để mang lại cảm giác vui và hy vọng”, em Hoàng Tuấn Anh kể lại.
Những khoảnh khắc ấy khiến dự án vượt ra ngoài phạm vi một ý tưởng khởi nghiệp sinh viên. Nó chạm đến ý nghĩa sâu xa hơn: lan tỏa niềm vui, kết nối con người và làm văn hóa trở nên có ích trong đời sống thực tế.
Ở tuổi đôi mươi, nhiều sinh viên chọn những đề tài gần với xu hướng công nghệ, thương mại hay thị trường. Nhóm 5 bạn trẻ này lại chọn đi tìm tuổi thơ.
Sự lựa chọn ấy không phải hoài niệm đơn thuần. Nó phản ánh cách thế hệ trẻ hôm nay nhìn về truyền thống: không thờ ơ, cũng không đóng khung, mà chủ động sáng tạo để truyền thống bước tiếp.
“Chúng em không nghĩ mình đang làm điều gì quá lớn lao. Chỉ là nếu không bắt đầu từ những việc nhỏ, có thể nhiều giá trị sẽ dần biến mất lúc nào không hay”, em Trần Quế Trang bộc bạch.
Câu nói mộc mạc ấy mang theo tinh thần của rất nhiều người trẻ hiện nay: dám nghĩ, dám làm, và muốn đóng góp bằng chính năng lực của mình. Mộc Ký hôm nay có thể vẫn chỉ là những bước đi đầu tiên. Nhưng từ những bộ tranh gỗ giản dị, nhóm sinh viên đã gợi mở một câu chuyện lớn hơn về giáo dục, văn hóa và tương lai trẻ em.
Trong một xã hội chuyển động nhanh, trẻ em cần công nghệ để bắt kịp thời đại. Nhưng các em cũng cần những giá trị gốc rễ để biết mình đến từ đâu.
Giữa hai nhu cầu tưởng như đối lập ấy, Mộc Ký chọn cách dung hòa: để trẻ vừa khám phá hiện đại, vừa chạm vào truyền thống; vừa học bằng công nghệ, vừa học bằng đôi tay; vừa vui chơi, vừa lưu giữ ký ức văn hóa.
Và biết đâu, nhiều năm sau, khi lớn lên giữa vô vàn thiết bị thông minh, những đứa trẻ hôm nay vẫn sẽ nhớ rằng tuổi thơ mình từng có một lần ngồi tô màu trên tấm gỗ nhỏ, nghe câu đồng dao cất lên từ mã QR, rồi bật cười vì tìm thấy niềm vui rất thật.
Đó không chỉ là trò chơi. Đó là cách văn hóa được tiếp tục sống trong trái tim thế hệ mới.
