Công trình tạm âm thầm "bức tử" cảnh quan di tích
Cảnh tượng những dãy nhà bạt, mái che tạm bợ mọc lên ngay trước sân các di tích lịch sử không còn là chuyện hiếm. Dưới danh nghĩa "phục vụ lễ hội" hay "bảo vệ di tích", những công trình này đang âm thầm "bức tử" cảnh quan, phá vỡ sự tôn nghiêm và thách thức các quy định của Luật Di sản Văn hóa.
Dạo quanh nhiều khu di tích trên cả nước, không khó để bắt gặp những công trình kiến trúc thiếu thẩm mỹ án ngữ ngay lối vào chính hoặc bao quanh các cấu trúc cổ kính. Ở một số nơi, các dãy nhà bạt không chỉ xuất hiện trong những ngày lễ mà kéo dài qua nhiều tháng. Tệ hại hơn, tại không ít địa phương, chính quyền hoặc Ban quản lý di tích đã cho phép dựng hẳn các kết cấu khung thép mái tôn kiên cố.
Theo Luật Di sản Văn hóa, khu vực bảo vệ I của di tích (nơi chứa các yếu tố gốc) phải được bảo vệ nguyên trạng. Khu vực bảo vệ II (vùng bao quanh) chỉ được phép xây dựng các công trình phục vụ phát huy giá trị di tích khi không làm ảnh hưởng đến kiến trúc và cảnh quan thiên nhiên.
Việc dựng lên các nhà bạt, mái che tôn kiên cố không qua thẩm định hay phê duyệt của các cơ quan quản lý văn hóa chuyên môn chính là hành vi vi phạm nghiêm trọng. Những công trình này không chỉ làm biến dạng di tích mà còn phá vỡ cảnh quan. Sự "tiện lợi" của các công trình tạm bợ này đang được đánh đổi bằng giá trị vĩnh cửu của di sản.
Nhiều nghiên cứu khoa học cho thấy, tính thiêng của di tích không chỉ nằm ở bản thân kiến trúc, mà còn nằm ở sự tương quan giữa công trình và môi trường cảnh quan bao quanh - từ con đường dẫn vào, hàng cây, khoảng sân, đến luồng gió, ánh sáng tự nhiên...
Việc dựng mái che trong khuôn viên di tích thực chất là một hành động "cắt rời" di tích khỏi môi trường đó. Một không gian lễ hội vốn cần sự tôn nghiêm, trầm mặc đã bị thay thế bởi sự ồn ào, rẻ tiền và sự ngột ngạt của vật liệu công nghiệp.
Khi không gian bị "tạm bợ hóa", cảm xúc thẩm mỹ của người hành hương hay khách tham quan cũng bị giảm sút. Sự tôn trọng di sản phải được nhìn nhận là không chỉ giữ gìn mái ngói, mà là bảo vệ cảm xúc linh thiêng mà di sản gợi lên trong lòng mỗi người.
Có một nghịch lý là những gì gắn nhãn "tạm" ở các di tích lại thường tồn tại lâu dài. Khi một dãy nhà bạt được dựng lên lần đầu, nó là "tạm", nhưng rồi sau đó, nó có thể trở thành kho chứa đồ, trở thành nơi tiếp khách và dễ thấy nhất, đó là nơi bày bán đồ lễ.
Việc thiếu vắng các quy hoạch chi tiết ngay từ đầu, sự buông lỏng trong công tác quản lý của chính quyền địa phương và nhận thức chưa đầy đủ của ban quản lý di tích là nguyên nhân chính gây nên tình trạng này. Khi nhu cầu phục vụ lễ hội gia tăng mà không có thiết chế văn hóa tương xứng, các giải pháp "lấy thịt đè người" bằng nhà bạt, mái tôn trở thành lối thoát nhanh nhất, rẻ nhất và... "vô trách nhiệm" nhất đối với di sản.
Đã đến lúc "trả lại không gian" cho di sản
Không thể phủ nhận rằng, việc tổ chức lễ hội cần có sự chuẩn bị chu đáo, đảm bảo điều kiện cho đại biểu và người dân tham gia. Nhưng sự chu đáo ấy cần được đặt trong khuôn khổ tôn trọng di sản. Thay vì dựng nhà bạt ngay trước di tích, hoàn toàn có thể bố trí khu vực đón tiếp, nghỉ ngơi ở những không gian phù hợp hơn, cách xa khu vực bảo vệ chính. Việc sử dụng các giải pháp kiến trúc tạm thời cũng cần được thiết kế hài hòa, hạn chế tối đa tác động đến cảnh quan.
Quan trọng hơn, cần thay đổi tư duy trong tổ chức lễ hội. Lễ hội không phải là sân khấu để phô diễn hình thức, mà là dịp để cộng đồng kết nối với lịch sử, với truyền thống. Sự trang nghiêm, giản dị, tôn kính mới là yếu tố làm nên giá trị đích thực. Một buổi lễ được tổ chức trong không gian thoáng đãng, giữ nguyên vẻ cổ kính của di tích, chắc chắn sẽ để lại ấn tượng sâu sắc cho du khách hơn nhiều so với những hình ảnh hoành tráng nhưng xa lạ với bản chất di sản.
Bên cạnh đó, vai trò của các cơ quan quản lý văn hóa cần được phát huy mạnh mẽ hơn. Cần có những hướng dẫn cụ thể, chi tiết về việc tổ chức lễ hội trong khu vực di tích, trong đó quy định rõ những gì được làm và không được làm. Công tác kiểm tra, giám sát cũng cần được tăng cường, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm. Đồng thời, cần đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho chính quyền địa phương và người dân về tầm quan trọng của việc bảo vệ không gian di tích.
Di sản văn hóa là tài sản vô giá mà cha ông để lại. Giữ gìn di sản không phải là việc làm lớn lao xa vời, mà bắt đầu từ những hành động nhỏ nhưng đúng đắn: không dựng bạt che khuất đình đền, không biến sân di tích thành nơi tổ chức sự kiện tùy tiện, không đánh đổi giá trị văn hóa lấy sự tiện lợi ngắn hạn. Khi mỗi người cùng ý thức và hành động, những không gian linh thiêng sẽ được bảo vệ, để di sản thực sự sống cùng thời gian, đúng với giá trị vốn có của nó.
