Tăng trưởng theo cách hiện nay khó đi nhanh, đi dài, đi lâu
Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để bước vào giai đoạn tăng trưởng chất lượng cao, nhưng thực tế, dù không bi quan thì chúng ta cũng không quá lạc quan. Nhìn từ bên ngoài, Việt Nam vẫn phải đối mặt với xung đột và bất ổn gia tăng trên toàn cầu, ảnh hưởng đến thương mại và đầu tư. Ở trong nước, mô hình tăng trưởng hiện tại còn lệ thuộc nhiều vào đầu tư vốn và lao động, trong khi cơ cấu kinh tế chưa thực sự dịch chuyển theo chiều sâu. Những điểm nghẽn lớn vẫn chưa được xử lý triệt để, năng suất lao động thấp đang hạn chế khả năng bứt phá.
Nhiều phân tích chỉ ra thách thức từ bên trong không chỉ là ngắn hạn mà là dài hạn: cấu trúc kinh tế lạc hậu, năng lực cạnh tranh thấp và năng suất lao động chưa bắt kịp mức trung bình của khu vực. Năng suất lao động của Việt Nam (tính theo USD/lao động, sức mua tương đương) còn thấp hơn nhiều nước trong khu vực và chỉ tương đương các nước như Thái Lan ở thập niên 2000 hay Trung Quốc ở đầu thập niên 2010 - cho thấy còn nhiều việc phải làm để nâng cao hiệu quả sử dụng lao động và vốn.
Rõ ràng, tăng trưởng cao của Việt Nam dựa chủ yếu vào mở rộng đầu tư và vốn. Càng muốn tăng trưởng nhanh, càng phải tăng đầu tư và bơm nhiều vốn, dù năng suất thường khó thay đổi trong ngắn hạn. “Tăng trưởng dựa chủ yếu vào đầu tư, vào vốn như hiện nay khó đảm bảo đi nhanh, đi dài, đi lâu”, TS. Nguyễn Như Quỳnh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính) lưu ý.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, khi đạt tới ngưỡng của “nước thu nhập trung bình”, không ít nền kinh tế đã không dễ dàng vượt qua để trở thành nước thu nhập cao mà thường bị dừng lại trong thời gian dài nếu không có bước đột phá về năng suất và chất lượng tăng trưởng.
Để đi nhanh, đi dài và đi lâu, hiện thực hóa khát vọng tăng trưởng cao và thu nhập cao, Việt Nam cần tiếp tục tái cơ cấu nền kinh tế, đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, chú trọng hơn đến chất lượng, tính bao trùm và tính bền vững.
Vượt ngưỡng thu nhập trung bình và áp lực 10 năm
Việt Nam hiện đã gia nhập nhóm nền kinh tế có mức thu nhập trung bình cao, với thu nhập bình quân đầu người năm khoảng 5.000 USD, GDP tăng trên 8%, quy mô nền kinh tế đạt khoảng 510 tỷ USD, xếp thứ 32 thế giới. Việt Nam đang phấn đấu từ nay đến 2030, GDP bình quân đạt 10%/năm trở lên, và GDP bình quân đầu người vào năm 2030 đạt khoảng 8.500 USD – đưa Việt Nam trở thành quốc gia có công nghiệp hiện đại và thu nhập cao. Đạt ngưỡng này, quy mô GDP được kỳ vọng thuộc nhóm 30 nền kinh tế hàng đầu thế giới và đứng thứ 3 trong khối ASEAN.
Theo tính toán của PGS.TS. Bùi Tất Thắng, từ 5.000 USD năm 2025, để vượt qua ngưỡng thu nhập trung bình cao là 13.845 USD, Việt Nam cần duy trì tốc độ tăng trưởng khoảng 10 - 11%/năm trong 10 năm tới. Nếu tăng trưởng trung bình chỉ đạt 7,2%/năm, phải mất khoảng 15 năm để vượt ngưỡng thu nhập trung bình cao.
“Tăng trưởng cao để nhanh chóng vượt qua “bẫy thu nhập trung bình” và vượt qua nguy cơ tụt hậu xa hơn đang là nhiệm vụ và thách thức lớn nhất hiện nay”, ông Thắng nhấn mạnh. Vướng vào bẫy thu nhập trung bình thực chất là nền kinh tế bị kẹt lại ở mô hình cũ, tăng trưởng chủ yếu dựa vào lao động và vốn mà chưa cải thiện được chất lượng tăng trưởng. Để vượt bẫy thu nhập trung bình – nơi mà nhiều nền kinh tế dừng lại – phải xác lập mô hình tăng trưởng mới: lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế tư nhân làm động lực chính, đồng thời hoàn thiện thể chế phù hợp với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
“Tăng trưởng cao, trở thành nước thu nhập cao là mục tiêu kép lớn, đòi hỏi quyết tâm và cách làm mới. Điểm cần nhấn mạnh là tư duy mới, phương thức lãnh đạo mới, mô hình tăng trưởng mới, khơi thông nguồn lực và mở không gian phát triển mới. Trong đó, tư duy phát triển mới cần bao trùm mọi chiến lược”- TS. Nguyễn Như Quỳnh nêu ý kiến.
Động lực mới để bứt phá
PGS.TS. Trần Kim Chung (nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương cũ) nhấn mạnh, để đạt mục tiêu lớn và khát vọng cao, kiến tạo động lực mới để bứt phá là điều tất yếu.
PGS.TS. Trần Kim Chung cho rằng tất cả những gì hiện hữu đều đã được huy động nhưng chưa đủ để tăng trưởng hai con số và thu nhập cao. Vì vậy, cần bổ sung nguồn lực mới, động lực mới, cơ hội mới và yếu tố mới.Theo nhiều chuyên gia, những thành tựu của phát triển kinh tế phản ánh thành công trong xây dựng cơ chế phù hợp với quy luật khách quan và trình độ phát triển của nền kinh tế. Tuy nhiên, những thách thức còn tồn tại cũng phản ánh mặt chưa thành công trong việc xây dựng cơ chế, có thể là do chậm trễ hoặc chưa thực sự phù hợp.
PGS.TS. Bùi Tất Thắng nhấn mạnh: “Để nền kinh tế không bị rơi vào “bẫy thu nhập trung bình” và nguy cơ tụt hậu xa hơn, tăng trưởng vẫn là mệnh lệnh quan trọng nhất, nhưng đã đến lúc cách tăng trưởng cũng không thể chỉ coi là mệnh lệnh quan trọng nhì, bởi nó quyết định cả độ nhanh lẫn độ bền của tăng trưởng”. Quá trình đổi mới thể chế kinh tế trong 4 thập niên qua đã diễn ra từ từ, từng bước, mang tính “dò đá qua sông”. Theo các chuyên gia, nếu không tạo ra các động lực mới và không gian mới, Việt Nam khó có thể đạt mục tiêu kép: vừa tăng trưởng cao, vừa trở thành nước thu nhập cao trong thời gian dự kiến.
Khát vọng, mục tiêu và thách thức không cho phép tiếp tục cách làm cũ. Theo PGS.TS. Trần Kim Chung, “động lực truyền thống đã được huy động phát triển gần tới hạn, mục tiêu mới lại cao hơn, vì vậy phải kiến tạo những động lực mới, cách làm mới”. Theo PGS.TS. Trần Kim Chung đó là: Không gian kinh tế mới, không gian phát triển mới (Tạo dựng không gian số song song với không gian thực, mở ra các phương thức phát triển mới); Địa bàn kinh tế mới (34 tỉnh thành với 3.321 xã và sáu vùng theo hướng Đông - Tây, tạo động lực phát triển vùng hiệu quả hơn); Sản phẩm mới, loại hình kinh tế mới (mở rộng kinh tế từ vật chất sang phi vật chất, kinh tế dữ liệu, kinh tế đêm, kinh tế di sản, kinh tế tầm thấp… ); Đột phá mới (khoa học công nghệ, năng lượng, kinh tế tư nhân, là ba trụ cột đột phá, đảm bảo Việt Nam có thể duy trì tốc độ tăng trưởng cao và bền vững).
Nếu nắm bắt được cơ hội để kiến tạo động lực mới với tư duy mới cách làm mới, đồng bộ hóa chính sách đổi mới, và tăng cường năng lực nội sinh, Việt Nam sẽ không chỉ duy trì tăng trưởng hai chữ số mà còn mở rộng chất lượng tăng trưởng, vươn lên thu nhập cao và vị thế quốc tế.
