Luật An toàn thực phẩm sau 15 năm: Đã đến lúc phải thay đổi để chặn thực phẩm bẩn từ gốc

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) được Bộ Y tế xây dựng kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển lớn trong tư duy quản lý, chuyển từ kiểm soát từng khâu riêng lẻ sang quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng, đẩy mạnh hậu kiểm, ứng dụng công nghệ số và tăng trách nhiệm của doanh nghiệp cũng như chính quyền địa phương.

Thực phẩm bẩn vẫn là nỗi lo thường trực

Những năm gần đây, liên tiếp các vụ thực phẩm bẩn, thực phẩm giả, phụ gia bị lạm dụng, ngộ độc tập thể tại trường học, khu công nghiệp hay các vụ việc kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc bị phát hiện đã khiến người tiêu dùng không khỏi lo lắng.

Không ít người thừa nhận rơi vào tâm lý "ăn gì cũng sợ", trong khi cơ quan quản lý vẫn gặp nhiều khó khăn trong truy xuất nguồn gốc, kiểm soát sản phẩm lưu thông trên thị trường và xử lý vi phạm.

Trong bối cảnh đó, quan điểm chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại phiên họp ngày 25/11/2025 được xem là định hướng xuyên suốt cho quá trình sửa đổi luật.

Theo Bộ Y tế, an toàn thực phẩm không chỉ là vấn đề bảo vệ sức khỏe từng cá nhân mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực, sự phát triển kinh tế, giảm gánh nặng cho hệ thống y tế và bảo đảm phát triển bền vững của đất nước.

Quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng thay vì chỉ kiểm tra cuối cùng

Một trong những thay đổi lớn nhất của dự thảo là chuyển mạnh từ tư duy quản lý theo từng công đoạn sang quản lý xuyên suốt toàn bộ vòng đời của thực phẩm.

Theo đó, việc kiểm soát sẽ bắt đầu từ khâu sản xuất ban đầu như trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, giết mổ, thu hoạch, tiếp tục đến sơ chế, chế biến, vận chuyển, phân phối và lưu thông trên thị trường cho đến khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng.

Đối với sản phẩm tươi sống, dự thảo tiếp tục yêu cầu kiểm soát nghiêm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y và các chất ô nhiễm theo tiêu chuẩn quốc tế (Codex).

Đáng chú ý, dự luật cũng xây dựng lộ trình bắt buộc nhiều cơ sở sản xuất áp dụng các hệ thống quản lý tiên tiến như GMP, HACCP, ISO 22000, FSSC 22000… thay vì chỉ khuyến khích như trước đây.

Những cơ sở đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn quản lý hiện đại sẽ được miễn giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, qua đó giảm thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm chất lượng.

Chuyển mạnh sang hậu kiểm, kiểm soát theo mức độ rủi ro

Thay vì tiền kiểm nặng về thủ tục, dự thảo luật hướng tới phương thức quản lý dựa trên đánh giá nguy cơ.

Các nhóm thực phẩm sẽ được phân loại để áp dụng biện pháp quản lý phù hợp.

Những sản phẩm có nguy cơ cao như thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm dành cho trẻ dưới 36 tháng tuổi... vẫn phải đăng ký bản công bố trước khi lưu hành.

Trong khi đó, nhiều nhóm thực phẩm thông thường sẽ không phải thực hiện công bố trước nhưng sẽ được kiểm tra thường xuyên trong quá trình lưu thông trên thị trường.

Việc hậu kiểm sẽ dựa trên cơ sở dữ liệu thống nhất, bao gồm lịch sử vi phạm, kết quả kiểm nghiệm, cảnh báo an toàn thực phẩm và mức độ tuân thủ của từng doanh nghiệp.

Cách tiếp cận này được kỳ vọng vừa giảm chi phí cho doanh nghiệp, vừa giúp cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào các sản phẩm, cơ sở có nguy cơ cao.

Siết trách nhiệm sàn thương mại điện tử

Một điểm mới đáng chú ý khác là lần đầu tiên trách nhiệm của các nền tảng thương mại điện tử được quy định cụ thể.

Theo dự thảo, các cơ sở bán thực phẩm trên môi trường mạng phải công khai giấy công bố sản phẩm, hồ sơ quảng cáo và các giấy tờ liên quan đối với từng mặt hàng.

Trong khi đó, chủ quản sàn thương mại điện tử phải xây dựng cơ chế kiểm duyệt, yêu cầu người bán cung cấp đầy đủ hồ sơ pháp lý trước khi đăng bán.

Nếu không thực hiện đầy đủ việc kiểm soát dẫn đến xảy ra sự cố mất an toàn thực phẩm gây thiệt hại cho người tiêu dùng, nền tảng có thể phải chịu trách nhiệm liên đới.

Đây được xem là giải pháp nhằm khắc phục khoảng trống quản lý đối với hoạt động kinh doanh thực phẩm trực tuyến đang tăng trưởng rất nhanh trong những năm gần đây.

Xây dựng "hồ sơ số" cho từng sản phẩm thực phẩm

Dự thảo cũng dành một chương lớn cho chuyển đổi số trong quản lý an toàn thực phẩm. Theo đó, sẽ xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia thống nhất từ Trung ương đến địa phương, kết nối với dữ liệu của các bộ, ngành liên quan.

Mỗi sản phẩm thực phẩm sẽ từng bước có "hồ sơ điện tử", ghi nhận toàn bộ quá trình từ sản xuất, chế biến, lưu thông đến tiêu dùng.

Cơ sở dữ liệu này sẽ tích hợp thông tin về doanh nghiệp, kết quả kiểm nghiệm, cảnh báo vi phạm, truy xuất nguồn gốc, phản ánh của người dân...

Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, mã QR, nhãn điện tử và các nền tảng số cũng được định hướng triển khai để phục vụ kiểm nghiệm, cảnh báo sớm, truy xuất nguồn gốc và thu hồi sản phẩm không bảo đảm an toàn.

Tăng giám sát thức ăn đường phố, suất ăn tập thể

Đối với thức ăn đường phố và suất ăn tập thể – những lĩnh vực tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc – dự thảo luật cũng bổ sung hàng loạt quy định mới.

Các cơ sở kinh doanh sẽ phải lưu giữ thông tin nguồn gốc nguyên liệu bằng hóa đơn hoặc tài liệu phù hợp để phục vụ truy xuất khi cần thiết.

Đồng thời, phải thực hiện cam kết bảo đảm an toàn thực phẩm và thông báo với chính quyền địa phương về địa điểm, hình thức kinh doanh.

Đáng chú ý, UBND cấp xã sẽ được giao nhiều trách nhiệm hơn trong quản lý lĩnh vực này như lập danh sách cơ sở kinh doanh trên địa bàn, kiểm tra định kỳ, tiếp nhận phản ánh, cập nhật dữ liệu vi phạm, xử lý sự cố và phối hợp phòng ngừa ngộ độc thực phẩm.

Bộ Y tế cho biết, sửa đổi Luật An toàn thực phẩm không chỉ nhằm bổ sung các quy định mới mà còn thay đổi căn bản tư duy quản lý.

Thay vì chờ xảy ra sự cố mới xử lý, hệ thống quản lý sẽ chuyển sang phòng ngừa từ sớm, dựa trên phân tích nguy cơ, dữ liệu số và giám sát xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng.

Nếu được thông qua, Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý đủ mạnh để kiểm soát thực phẩm bẩn từ gốc đến bàn ăn, tăng tính minh bạch của thị trường, bảo vệ sức khỏe người dân, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất sạch, nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế.