Giữa vùng sông nước Cửu Long phù sa, chiếc bánh cốm ống (hay gọi mộc mạc là "bánh ống") từ lâu đã vượt ra khỏi ranh giới của một thức quà vặt dân dã thông thường. Đó là cả một miền ký ức tuổi thơ, ôm ấp biết bao thế hệ đồng bào Khmer tại Vĩnh Long nói riêng và dải đất miền Tây nói chung.
Bánh cốm ống là món ăn tiêu biểu mang đậm nét văn hóa của người Khmer. Ban đầu, món bánh này chỉ phổ biến như một món ăn vặt quen thuộc nơi phum sóc, xóm làng. Về sau, bánh xuất hiện trang trọng trong các dịp lễ hội lớn của đồng bào như Chol Chnam Thmay, Ok Om Bok... Dọc theo các tuyến đường ở phường Long Đức, hay quanh các địa danh nổi tiếng như danh thắng Quốc gia Ao Bà Om, hình ảnh những bếp bánh ống khói tỏa nghi ngút, thơm lừng đã trở nên vô cùng thân thuộc.
Đằng sau mỗi chiếc bếp ấy là sự gắn bó của cả một đời người. Chia sẻ về nghề, bà Thạch Thị Sa Sami (51 tuổi, ngụ phường Long Đức) bộc bạch: "Tôi là thế hệ thứ hai trong gia đình theo mẹ làm nghề đúc bánh ống này. Ngày nhỏ lẽo đẽo theo mẹ đi bán, rồi nối nghiệp bà đến nay thoắt cái đã 20 năm" - bà Sami nói.
Mỗi chiếc bánh làm ra không hề cầu kỳ hay phô trương về hình thức, nhưng lại ôm trọn tinh hoa của những nguyên liệu đồng quê nơi bột gạo xay nhuyễn, nước cốt lá dứa, dừa nạo sợi và chút đường ngọt ngào.
Theo chị Kim Thì Chane Thu (31 tuổi, ngụ xã Song Lộc, người bán bánh cốm ống), điểm mấu chốt trong nghệ thuật làm món bánh này nằm ở khâu trộn bột. Bột không được nhào thành khối đặc mà phải dùng nước cốt dừa cân đối với bột gạo theo một tỷ lệ nhất định để tạo độ tơi xốp vừa phải. Để bánh có màu xanh ngọc đặc trưng và hương thơm cuốn hút, chị Thu phải cất công giã nát hoặc xay nhuyễn lá dứa tươi, chắt lấy phần nước cốt đậm đà nhất để trộn vào bột.
Ngày xưa, bánh được hấp trong những ống tre dày. Phải chờ 2 đến 3 phút, hơi nóng mới làm chín bánh, đẩy hương thơm tỏa ra ngào ngạt. Tuy nhiên, do ống tre dày giữ nhiệt lâu và mỗi mẻ chỉ hấp được 1-2 chiếc, nên ngày nay người bán đã linh hoạt chuyển sang dùng ống inox. Sự cải tiến này giúp bánh nhanh chín hơn, cho ra số lượng nhiều hơn để kịp phục vụ thực khách nhưng vẫn giữ trọn vẹn hương vị truyền thống.
Khi bánh chín ra lò thường được bọc lót tinh tế trong lớp lá chuối xanh. Vừa mở lớp lá ra, mùi thơm ngọt ngào của lá dứa lập tức đánh thức khứu giác. Cắn một miếng, vị béo ngậy của bột gạo, cốt dừa hòa cùng chút bùi bùi của mè tạo nên một hương vị đặc trưng, vấn vương khó tả.
Chỉ với mức giá bình dân từ 5.000 đến 10.000 đồng, chiếc bánh ống nhỏ bé đã gói trọn cả sự cần mẫn của người thợ và tinh hoa chắt chiu từ ruộng đồng. Qua bao thăng trầm, bánh cốm ống của người Khmer vẫn dung dị như thế, âm thầm góp phần nuôi dưỡng và gìn giữ nét văn hóa đặc sắc của vùng đất miền Tây. Niềm vui ấy càng được nhân lên khi thế hệ trẻ ngày nay vẫn luôn trân trọng thức quà truyền thống này.
Như bạn Phạm Nguyễn Anh Thư chia sẻ: "Món bánh cốm ống này rất ngon, em thường xuyên ghé mua. Bản thân em khi thưởng thức cũng mong muốn góp một phần nhỏ vào việc gìn giữ bản sắc dân tộc của đồng bào Khmer" - Thư tâm sự
Vượt lên trên giá trị của một món ăn vặt thông thường, món bánh mộc mạc của đồng bào Khmer đã trở thành nhịp cầu văn hóa. Khi thưởng thức một chiếc bánh ống hôm nay không chỉ là tìm về hương vị tuổi thơ ngọt ngào, mà còn là hành trình gìn giữ, nâng niu cái hồn quê dung dị của đất và con người Vĩnh Long.
