Nghệ sĩ nhiếp ảnh Thanh Miền và câu chuyện hình cong xoáy của những thửa ruộng bậc thang

NSNA Thanh Miền vừa đoạt giải Huy chương vàng và Huy chương bạc tại cuộc thi ảnh quốc tế New World 2022 với 2 tác phẩm về ruộng bậc thang Mù Cang Chải. Hai tác phẩm đoạt giải vàng và bạc của nghệ sĩ Thanh Miền được đánh giá là kết tinh cho vẻ đẹp của Danh thắng quốc gia đặc biệt Ruộng bậc thang Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái. Báo Nhà báo & Công luận có cuộc trò chuyện với NSNA Thanh Miền để nghe anh chia sẻ nhiều hơn về nghề chơi ảnh - nghề mà anh nói "thật lắm công phu"! 

Đi 2 ngày thứ 7 đến chủ nhật mà đốt hết 15 cuốn phim

+Chúng tôi đi lang thang mấy nghìn hòn đảo hồ Thác Bà, hồ thủy điện đầu tiên của Việt Nam, nhiều lắm. Cứ thắc mắc, sao từ hàng chục năm trước (khi chưa có flycam) anh đã chụp được ảnh hồ này từ trên cao?

-Chỗ ấy là có núi Cao Biền, thuộc xã Vũ Linh (huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái). Tôi tìm đường mãi, cuối cùng bà con bảo, lên đó nhìn thì hết tầm mắt luôn. Tôi đến thị trấn Thác Bà lên xã Vĩnh Kiên, đi xe máy bò ngược mãi. Có khi đi từ sáng đến chiều về không. Vì trời tuy nắng to nhưng sương mờ không chụp được. Trời vùng cao không tính toán được, có khi rời nhà mưa to, lên đến đỉnh núi nắng lại đẹp ngời ngời và ngược lại. Các bức ảnh cần công phu, cần hiểu nó cũng như món quà của thượng đế thôi. Lên đó, có khi tim như thắt lại khi thấy hàng trăm hòn đảo nổi như Vịnh Hạ Long trên cạn nối tiếp nhau, tôi đặt tên ảnh là “Thác Bà, nhịp sống sinh sôi”. Chợt từ đâu, một đàn cò trắng đông đúc bay tới, nó như ban cho bức ảnh của tôi một phong cảnh yên bình tuyệt đối. Cú bấm máy đó đã đem đến nhiều giải thưởng.

+Dù thế nào thì anh vẫn chủ yếu được biết đến với danh hiệu “NSNA chuyên chụp ruộng bậc thang” ở Mù Căng Chải… Giờ thì homestay đến nhà nghỉ resort ở Tú Lệ, Mù Căng Chải đều “cháy” phòng kể cả ngày không phải cuối tuần. Nhưng hồi hai chục năm trước, mấy ai lận đận trời đày lên phía sau đèo Khau Phạ làm gì?…

-Hồi đầu đi chụp ruộng bậc thang, ít người để ý lắm. Cũng chả có mấy du khách đến ngắm đâu. Các góc rừng có ruộng đẹp, đến người Yên Bái bấy giờ cũng không ai biết. Khi tôi mò mẫm tìm ra các tuyệt tác gọt đẽo núi thành ruộng bậc thang tròn tít, vằn vện, từng bậc từng bậc cao dần lên tít trên trời rồi tôi đặt tên là “Mâm xôi vàng”. Tôi chụp, ai cũng ngạc nhiên, tôi mới đưa vài nghệ sĩ đi lên chụp.

Lúc đầu chúng tôi lên chụp ảnh, người Mông ở Mù Căng Chải ra xem đông lắm. Người ta lạ lẫm lắm, lạ cái người đeo nhiều máy móc, ống kính dài như khẩu súng, lại lạ mấy ông người Kinh cứ đi lang thang ngắm nghía, mặt đầy “âm mưu”. Lúc trước, tôi chỉ có cái máy Zen-nit cũ của Liên Xô, chụp phim. Nhưng ruộng bậc thang hồi đó đẹp và hoang sơ vô cùng, bà con đi ra ruộng nhiều như đi hội, họ hồn nhiên lắm. Dù nghèo, có chuyến tôi cắn răng mua phim đắt đỏ. Đi 2 ngày thứ 7 đến chủ nhật mà đốt hết 15 cuốn phim. Đi từ Tú Lệ đi lên Mù Căng Chải, qua đèo Khau Phạ lại ngược đi xuống, các gương mặt hồn hậu và gợi cảm, các cô gái thơ ngây tắm suối ở mỏ nước kè đá cổ, mùa cấy, ruộng bậc thang nào cũng lênh láng nước. Mặt núi, mặt đất như được tráng gương lóng lánh…

Nghề chơi ảnh kỳ công lắm

+Nhiều người thích ảnh của anh, đặt mua ảnh của anh phóng to treo ở cơ quan, treo ở nhà, treo cả ở phòng làm việc, treo ở các khách sạn sang trọng, cũng là vì vẻ đẹp ấy. Rất mộc mạc, diễn tả phong cảnh của non sông gấm vóc rất giản dị. Ai xem cũng hiểu, trông thấy là thích. Vậy, quan điểm sáng tác của anh là gì?

-Tôi thấy vẻ đẹp thiên nhiên và muốn truyền tải nó vào trong bức ảnh của mình. Thêm các yếu tố mây trời, chim chóc bay ngang được thì tốt. Muốn vậy phải dụng công “rình” và “chộp”. Tôi nghĩ, sắp đặt quá thì không tốt. Cái gì cũng phải hiện thực, không nên gượng ép. Muốn thế cần công phu để nắm bắt được các biến ảo của thiên nhiên vùng cao. Tôi đi nhiều, có ngày thấy mưa nhưng tôi vẫn đi, bởi có khi lên núi đó cũng là lúc trời sẽ nắng.

Nghề chơi ảnh kỳ công lắm. Xã Chế Tạo quá xa xôi, có loài vượn đen tuyền vô cùng quý hiếm, tôi đã đi nhiều. Có lần, tôi đã đi cùng ôtô với một đồng chí lãnh đạo của tỉnh đi tiếp xúc cử tri. Anh ấy bảo, cái gì đẹp thì nghệ sĩ Thanh Miền cứ xuống mà nắm bắt thôi. Nhưng mình cũng ngại chứ, sợ làm phiền các anh ấy. Tôi đã quá rụt rè, mây nó sà xuống óng ánh, biển mây mơ màng bồng bềnh sau cơn mưa, mà đành nén lòng ngồi im. Xong việc gấp gáp cùng lãnh đạo, hôm sau tôi xin ở lại Mù Căng Chải (cách tỉnh 180km đường hiểm trở) để mượn cái xe máy vào “bắt” lại cái biển mây ấy vào ống kính. Tôi vòng vèo, cả ngày không được và sáng hôm sau hồi hộp lội núi vào tiếp, nhưng không có nữa. Mây trắng phau, đẹp mênh mang và óng ánh như ngọc trai ấy đi đâu rồi? Tiếc lắm. Lại có lần tôi phải đi cùng với anh em đi giải quyết một vụ tai nạn xe ôtô ở thị xã Sơn Tây. Người ta đang sợ hãi, lo lắng, ân hận, mình cũng thế thôi, nhưng cảnh đẹp ven đường thì vẫn cứ thả hồn. Đi đến Hiền Lương (tỉnh Phú Thọ), vừa ăn sáng dọc quốc lộ 32. Mình ngó ra cửa xe, đúng mùa gặt chim về nhiều, hàng ngàn con. Tôi thấy bao nhiêu góc chụp đẹp, chỉ bấm máy thôi đã là có bức ảnh chú thích “Cõi bình yên” hoặc “Miền quê no ấm” rồi. Mùa gặt thơm rơm, thơm lúa vàng. Đàn chim như kéo về từ thiên đường ấy.

Nhưng mình lại ngại, đang đi xử lý xe tai nạn. Mình ích kỷ quá, anh em sẽ nghĩ mình không tốt nếu đòi dừng lại chụp chim chóc cỏ cây…Tiếc ngơ ngẩn cả ngày. Hôm sau 4h sáng tôi đã để chuông đồng hồ, đi mấy chục cây số xuống Hiền Lương để rình chụp đàn chim núi mùa gặt ấy. Nhưng chim đã về núi xa hết rồi, không bao giờ còn gặp nữa. Lại có lần đến Tú Lệ, tôi đeo máy ảnh đi dự lễ hội dân gian của bà con miền rừng hẳn hoi, lúc đó mình là lái xe lại là người chụp ảnh của báo, có nhiều ảnh in báo Trung ương rồi, vậy mà mải chơi, mải chụp các sơn nữ mà bỏ phí mất khoảnh khắc tuyệt vời. Sau này, dù 20 năm trôi qua rồi, mỗi lúc nghĩ đến tôi vẫn tiếc. Hôm đó, đàn chim lợn dăm bảy con, chúng chao nghiêng, mắt tròn, đậu xuống và nhìn chúng tôi. Vậy mà cứ nghĩ: Rồi sẽ gặp lại chúng nó sau, chụp sau, cứ thẩn thơ đi lễ hội đã. Đến giờ tôi vẫn tiếc. Ơ, cái ngày đó thằng tôi nó dở hơi thế. Anh trầm ngâm: “Tôi ước ao, giá mà mình phân thân thành 5 - 10 “thằng Thanh Miền” được”.

Thấy cảnh vật và cuộc sống nơi này nó quá đẹp thì mê thôi

+Nhiều người có lý khi cho rằng, các bức ảnh của Thanh Miền đã góp phần không nhỏ, âm thầm quảng bá du lịch ruộng bậc thang cho Yên Bái, từ bao nhiêu năm qua. Anh có hay nghe phản hồi từ phía người xem ảnh không?

-Họ bảo ảnh mình chụp có hồn. Chả biết họ “nịnh” mình hay sao ấy. Chỉ biết là tôi mê phong cảnh và con người Yên Bái nói chung và vùng cao Yên Bái nói riêng thật sự. Tiền thì ai cũng thích nhưng nhiều lúc không phải vì tiền, các bức ảnh phóng to 60cm x 90cm tôi vẫn tặng thoải mái. Thấy cảnh vật và cuộc sống nơi này nó quá đẹp thì mê thôi. Tôi cảm phục sự kỳ công của người Mông trong việc vượt qua những khắc nghiệt của núi non hiểm trở, để làm nên các kiệt tác ruộng bậc thang cho nhân loại! Tất nhiên, họ làm trước mắt là vì sinh kế, vì cái dạ dày của họ, nhưng bàn tay khéo léo và kinh nghiệm lâu đời canh tác trên đất dốc đã giúp họ có được các tác phẩm nghệ thuật trở thành tài sản quốc gia kia.

+ Trước khi về Báo Yên Bái, từng nghèo đói, từng làm liên lạc cho trung đội vươn lên đại đội rồi lái xe cho lữ đoàn trưởng; lại từng sang Đức xuất khẩu lao động nhưng không mang được cái xe máy nào về…, tức là đời thăng trầm lắm rồi, bây giờ nghĩ lại, điều gì làm anh vui thú nhất?

– Tôi vui nhất là khi lạc vào những miền rừng đẹp kỳ diệu, ví dụ như ruộng bậc thang chẳng hạn, hồ Thác Bà, hay rừng hoa ban Trạm Tấu. Tôi có lần đã tiếc, nếu tôi sống ở Mù Căng Chải lâu hơn, ở đó đủ sáng trưa chiều tối thì ánh sáng nó sẽ đi vào ảnh của tôi sướng lắm. Những lúc ấy, tôi muốn phân thân mình ra làm 5 – 10 “thằng” Thanh Miền để chạy khắp nơi này nơi khác mà chụp ấy. Góc này đẹp, chạy góc kia nhanh kẻo nó hết rồi. Các địa điểm ấy mình nhẵn rồi, biết hết mọi đường đi lối lại, góc nào bấm máy đẹp vào buổi nào và vào mùa nào. Xưa thì ít ai biết, giờ có tiền, khách du lịch lên đến Mù Căng Chải là xe ôm họ đưa tới các vị trí “đẹp”, đứng ở đó sẽ có ảnh giống giống ảnh chúng tôi chụp ngay. Điều đó quả là rất tuyệt vời.

Trân trọng cảm ơn anh!

Lãng Quân (thực hiện)