Từ chủ trương đột phá đến chuyển biến trong sản xuất
Ngày 22/12/2024, Tổng Bí thư Tô Lâm ký ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nghị quyết tạo động lực đưa tiến bộ kỹ thuật, công nghệ đến gần hơn với người dân, góp phần tháo gỡ những hạn chế trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản.
Tại nhiều địa bàn miền núi, sinh kế của người dân vẫn chủ yếu dựa vào nông nghiệp, lâm nghiệp, chăn nuôi, cây dược liệu và các sản phẩm đặc hữu. Trong khi đó, sản xuất còn phân tán, quy trình canh tác chưa đồng bộ, năng lực bảo quản và chế biến hạn chế khiến nhiều sản phẩm chưa phát huy hết giá trị kinh tế.
Ứng dụng khoa học, công nghệ vì vậy cần bắt đầu từ những nhu cầu thiết thực như lựa chọn giống cây trồng phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng; chuyển giao quy trình canh tác; cơ giới hóa sản xuất; ứng dụng công nghệ bảo quản, chế biến sâu và truy xuất nguồn gốc. Những giải pháp này giúp nâng cao chất lượng, giảm tổn thất sau thu hoạch và từng bước chuyển từ sản xuất nguyên liệu thô sang hàng hóa có giá trị gia tăng cao hơn.
Theo ông Phạm Quyết Tiến, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghệ hỗ trợ nông nghiệp, điểm nghẽn lớn nhất không chỉ là thiếu máy móc mà còn là thiếu hệ thống công nghệ đồng bộ, phù hợp với quy mô và điều kiện từng vùng. Vì vậy, việc lựa chọn công nghệ cần xuất phát từ nhu cầu thực tế, có chi phí hợp lý và giải quyết đúng khó khăn của địa phương.
Phát huy lợi thế bản địa bằng khoa học, công nghệ
Lai Châu là địa phương có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, với lợi thế về khí hậu, thổ nhưỡng, hệ sinh thái và tri thức bản địa. Những năm qua, các nhiệm vụ khoa học, công nghệ tại địa phương đã hướng nhiều hơn vào xây dựng mô hình sản xuất, chuyển giao quy trình kỹ thuật và đào tạo nhân lực. Tiêu biểu là nhiệm vụ nghiên cứu xây dựng mô hình sản xuất giống, nuôi trồng và chế biến nấm Đông trùng hạ thảo Cordyceps militaris, góp phần mở ra hướng phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao.
Đặc biệt, Sâm Lai Châu đang cho thấy tiềm năng kết hợp giữa phát triển kinh tế, ứng dụng khoa học, công nghệ và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Tại Hội nghị sơ kết thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW, ông Lê Minh Ngân - Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Lai Châu, khẳng định phát triển Sâm Lai Châu phải dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, qua đó chuyển hóa tiềm năng tài nguyên bản địa thành lợi thế cạnh tranh và nguồn lực phát triển bền vững.
Những năm qua, tỉnh đã triển khai 8 nhiệm vụ khoa học và công nghệ liên quan đến Sâm Lai Châu, bảo hộ thành công giống cây trồng, xây dựng quy trình nhân giống, kỹ thuật canh tác và xác định các thành phần hoạt chất đặc trưng.
Hiện diện tích trồng sâm trên địa bàn tỉnh đạt khoảng 141 ha. Gần 25 ha được trồng và ươm giống trong nhà màng, nhà lưới; hơn 4 ha áp dụng hệ thống tưới tiết kiệm; gần 14 ha đạt chứng nhận GACP-WHO; 2 ha được chứng nhận hữu cơ và trên 120 cơ sở được cấp mã số vùng trồng phục vụ truy xuất nguồn gốc.
Những kết quả này cho thấy quá trình chuyển dịch từ sản xuất truyền thống sang sản xuất ứng dụng công nghệ, từng bước tiêu chuẩn hóa chất lượng và hướng tới hội nhập quốc tế. Phát triển Sâm Lai Châu dưới tán rừng còn góp phần bảo vệ hệ sinh thái, giữ gìn đa dạng sinh học và tạo sinh kế cho người dân vùng biên giới.
Chuyển đổi số mở rộng thị trường cho đặc sản vùng cao
Cùng với đổi mới sản xuất, chuyển đổi số và thương mại điện tử đang tạo thêm cơ hội để các hộ kinh doanh, hợp tác xã và chủ thể OCOP vùng đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.
Mô hình “Mỗi tỉnh một shop” (One Province, One Shop), triển khai cùng Viettel Post, là một trong những hướng đi nhằm đưa sản phẩm địa phương lên không gian thương mại số. Trong năm 2026, TikTok Shop phối hợp với các địa phương triển khai 6 gian hàng cấp tỉnh tại Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, An Giang, Vĩnh Long và Cần Thơ.
Các chương trình bán hàng thử nghiệm ghi nhận kết quả cụ thể: Vĩnh Long tiêu thụ 13 tấn bưởi da xanh và 2.500 chậu cúc; Điện Biên tiêu thụ hơn 43 tấn khoai lang Thanh An và 58 tấn dứa Pu Lau; Lai Châu tiêu thụ 3,4 tấn lê xanh. Những kết quả này cho thấy thương mại điện tử có thể kết nối nguồn cung địa phương với người tiêu dùng trên cả nước, mở rộng đầu ra cho nông sản và đặc sản vùng miền.
Tại Thanh Hóa, nhiều chủ thể OCOP ở khu vực miền núi cũng chủ động sử dụng nền tảng trực tuyến để quảng bá, tiêu thụ sản phẩm. Kẹo nhãn Châu Lang của HTX kẹo nhãn Lang Chánh, được công nhận OCOP 3 sao năm 2022, là một ví dụ.
Bà Phạm Thị Hoa, Phó Giám đốc HTX kẹo nhãn Lang Chánh, cho biết bên cạnh các kênh phân phối truyền thống, hợp tác xã chú trọng quảng bá qua website, Zalo, Facebook và các sàn thương mại điện tử. Theo bà Hoa, thông qua Google Maps, lượng người biết đến địa điểm tăng 100% trong tháng đầu và duy trì mức tăng ổn định 10% vào những tháng sau. Các mối bán buôn, bán lẻ trên Shopee, Sendo cũng tăng dần, giúp doanh thu ngày càng ổn định hơn.
Theo thống kê của Văn phòng Điều phối Chương trình xây dựng nông thôn mới tỉnh Thanh Hóa, tính đến tháng 11/2025, các xã khu vực miền núi của tỉnh đã phát triển được 166 sản phẩm OCOP. Một số sản phẩm như muối mắc khẻn Mường Đeng, trà xạ đen cà gai leo Happylive, thịt trâu gác bếp Thợ Rừng và mắc ca Damia Thành Phát đang sử dụng nền tảng số để quảng bá, tiêu thụ sản phẩm.
Đưa khoa học, công nghệ vào chuỗi giá trị
Hiệu quả từ các mô hình thực tiễn cho thấy khoa học, công nghệ và chuyển đổi số có thể tạo chuyển biến rõ rệt khi gắn với nhu cầu cụ thể của người dân.
Trong giai đoạn 2016-2025, Chương trình hỗ trợ ứng dụng, chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nông thôn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số đã triển khai 551 dự án tại 34/34 tỉnh, thành phố; xây dựng 1.426 mô hình ứng dụng khoa học và công nghệ; chuyển giao 2.354 quy trình công nghệ tiên tiến. Chương trình đào tạo hơn 1.800 cán bộ quản lý, trên 4.000 kỹ thuật viên cơ sở và tập huấn cho hơn 82.700 lượt nông dân. Các mô hình ứng dụng khoa học và công nghệ mang lại hiệu quả kinh tế tăng trung bình trên 30% so với phương thức sản xuất truyền thống.
Những con số này cho thấy vai trò của việc đưa tri thức, tiến bộ kỹ thuật đến cơ sở, gắn chuyển giao công nghệ với đào tạo nhân lực và xây dựng mô hình sản xuất cụ thể. Đây cũng là nền tảng giúp người dân nâng cao chất lượng hàng hóa, tăng khả năng cạnh tranh và từng bước tham gia sâu hơn vào thị trường.
Tuy nhiên, để những tác động tích cực lan tỏa rộng hơn, việc ứng dụng công nghệ cần vượt ra khỏi các mô hình riêng lẻ, tiến tới kết nối toàn bộ chuỗi giá trị, từ giống, quy trình canh tác, kiểm soát chất lượng đến bảo quản, chế biến, truy xuất nguồn gốc và tiêu thụ sản phẩm. Công nghệ cần phù hợp với điều kiện sản xuất, khả năng đầu tư và trình độ tiếp cận của từng địa phương.
Với tinh thần đột phá của Nghị quyết 57-NQ/TW cùng các chương trình hỗ trợ ứng dụng, chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi có thêm điều kiện phát huy lợi thế bản địa, nâng cao giá trị sản phẩm và phát triển sinh kế bền vững. Khi công nghệ thực sự đến được với người dân và gắn với nhu cầu thị trường, khoa học, công nghệ sẽ trở thành động lực quan trọng góp phần cải thiện thu nhập, thu hẹp khoảng cách phát triển và thúc đẩy kinh tế vùng khó khăn chuyển mình theo hướng hiện đại, bền vững.
