Nhận diện và phòng ngừa rủi ro pháp lý trong hoạt động báo chí

• Báo chí Việt Nam - Cơ hội trong không gian phát triển mới

Tọa đàm do Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí (Hội Nhà báo Việt Nam) tổ chức đã thu hút sự tham dự đông đảo của đại diện các cơ quan quản lý nhà nước về báo chí; lãnh đạo các cơ quan báo chí Trung ương và địa phương; đại diện Hội Nhà báo các tỉnh, thành phố cùng đông đảo phóng viên, biên tập viên các cơ quan báo chí khu vực phía Nam.

Thách thức lớn về pháp lý và đạo đức của người làm báo

Phát biểu khai mạc toạ đàm, nhà báo Trần Trọng Dũng, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam phụ trách phía Nam đi thẳng vào vấn đề: Báo chí hiện đang hoạt động trong một môi trường truyền thông có tốc độ biến đổi chưa từng có. Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo cùng sự xuất hiện và lan rộng của các nền tảng truyền thông mới đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin.

Đứng trước bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra đối với người làm báo ngày càng cao: không chỉ phải bảo đảm tính nhanh nhạy, chính xác, hấp dẫn của thông tin, mà còn phải tuân thủ nghiêm các quy định của pháp luật, đề cao trách nhiệm xã hội và giữ vững những chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.

Bởi lẽ, đây chính là nền tảng để báo chí khẳng định vai trò, uy tín và trách nhiệm của mình trong đời sống xã hội hiện đại – nhà báo Trần Trọng Dũng nhấn mạnh.

Đáng chú ý, theo ông Dũng, thực tiễn tác nghiệp cho thấy, chỉ một quyết định thiếu thận trọng trong quá trình thu thập, kiểm chứng, sử dụng hoặc xuất bản thông tin cũng có thể dẫn đến những hệ quả pháp lý nghiêm trọng. Chẳng hạn như việc sử dụng nguồn tin chưa được xác minh; xâm phạm đời tư, danh dự, nhân phẩm của cá nhân; vi phạm bản quyền; sử dụng hình ảnh, dữ liệu không đúng quy định; hoặc những sai sót trong cách thức thể hiện thông tin trên các nền tảng số.

Hơn thế nữa, ranh giới giữa một sai sót nghiệp vụ đơn thuần và một hành vi có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý đôi khi rất mỏng manh.

Đặc biệt là trong môi trường số hiện nay, một thông tin sai lệch có thể được lan truyền với tốc độ chóng mặt, một nội dung vi phạm có thể bị sao chép và phát tán trên nhiều nền tảng chỉ trong thời gian ngắn. Khi đó, hậu quả không chỉ dừng lại ở một quyết định xử phạt tài chính hay nguy cơ đình bản, mà nghiêm trọng hơn là tổn hại trực tiếp đến uy tín của tòa soạn và niềm tin của công chúng – ông Dũng khẳng định.

Khi đi sâu vào trao đổi về điểm mới của Luật Báo chí, những quy định về chế tài và những vấn đề đang đặt ra trong thực tiễn tác nghiệp, ông Dũng cho rằng đây là cơ hội để các cơ quan báo chí, các nhà quản lý, chuyên gia và người làm báo cùng thảo luận, chia sẻ những tình huống thực tế, những khó khăn phát sinh trong quá trình tác nghiệp. Từ cơ sở đó đề xuất những giải pháp thiết thực nhằm giúp cơ quan báo chí và người làm báo chủ động hơn trong nhận diện, phòng ngừa và xử lý các rủi ro pháp lý.

Từ những phân tích trên, nhà báo Trần Trọng Dũng đúc kết rằng, khi mỗi nhà báo hiểu luật hơn một bước, thận trọng hơn một bước và có trách nhiệm hơn một bước, không chỉ giúp bảo vệ chính mình và cơ quan báo chí, mà còn góp phần bảo vệ uy tín của nghề báo và niềm tin của công chúng đối với báo chí cách mạng Việt Nam.

Trao đổi về những điểm mới của Luật Báo chí, ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: Luật Báo chí 2025 mở rộng không gian hoạt động của cơ quan báo chí trên môi trường số, cho phép cơ quan báo chí mở các kênh trên không gian mạng với nhận diện thống nhất, tạo điều kiện để báo chí phát triển theo hướng hệ sinh thái.

Theo ông Hiếu, luật cũng quy định rõ hơn vai trò của Hội Nhà báo Việt Nam trong kết luận hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp.

Ngoài ra, kể từ ngày 1/1/2027, người được cấp thẻ nhà báo lần đầu phải trải qua lớp bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí và đạo đức nghề nghiệp, ông Hiếu cho biết.

AI không thể chịu trách nhiệm thay nhà báo

Điểm mới trong Luật Báo chí 2025 yêu cầu cơ quan báo chí và tác giả tác phẩm báo chí sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ hoạt động báo chí phải tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ, trí tuệ nhân tạo và đạo đức nghề nghiệp.

Và Nghị định số 237/2026/NĐ-CP ngày 26/6/2026 của Chính phủ có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, cũng quy định chi tiết trách nhiệm của cơ quan báo chí khi sử dụng AI, bao gồm yêu cầu kiểm chứng, rà soát, chịu trách nhiệm về tính xác thực và tính hợp pháp của nội dung...

Trao đổi về góc nhìn cá nhân khi sử dụng AI, Nhà báo Nguyễn Đức Hiển, Phó Tổng biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng cho rằng, trách nhiệm lớn nhất khi dùng AI nên thuộc về người trực tiếp sử dụng, bởi họ biết AI đã can thiệp vào thông tin ở mức độ nào. Thực tế, AI không tác động vào sự thật mà chỉ giúp rút ngắn thời gian lao động, tăng khả năng diễn đạt. Và AI không có khả năng xác minh thay nhà báo, ông Hiển nhấn mạnh.

Cũng theo ông Hiển, tòa soạn nên có bộ phận pháp chế để xây dựng, giám sát và cập nhật quy định về sử dụng AI.

Nói về các rủi ro hoạt động báo chí trong bối cảnh bị "chi phối" bởi nền tảng số, nhất là việc sử dụng AI hỗ trợ tác nghiệp, nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật, Phó Trưởng ban Nhân dân điện tử báo Nhân Dân, đã chỉ ra 4 nhóm rủi ro lớn trong xuất bản báo chí, gồm rủi ro chính trị - tư tưởng; rủi ro thương mại và ngân sách; rủi ro bản quyền và dữ liệu cá nhân, và rủi ro trí tuệ nhân tạo.

Từ kinh nghiệm xây dựng "bộ lọc quy trình kiểm duyệt nội bộ" của báo Nhân Dân, ông Nhật nêu ra kinh nghiệm xây dựng 3 lớp phòng ngừa rủi ro trên hệ thống CMS hội tụ trước khi xuất bản thông tin: Cần lập hàng rào an toàn trong sử dụng ứng dụng AI; bảo đảm con người làm chủ, chống ảo giác tin tưởng AI và deepfake, sử dụng nguồn tài liệu chính thống.

Tại toạ đàm, các đại biểu cũng thảo luận sôi nổi về những điểm mới của Luật Báo chí và hành lang pháp lý tòa soạn; chế tài pháp lý - nhận diện rủi ro và bảo vệ đạo đức nghề báo; thực tiễn tại địa phương - từ giải pháp tòa soạn đến bảo vệ nhà báo tác nghiệp.

Tổng kết tọa đàm, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Trần Trọng Dũng chia sẻ: các cơ quan báo chí cần chủ động nhận diện rủi ro, xây dựng bộ lọc bảo đảm tính chính xác, an toàn thông tin và tuân thủ pháp luật.

Ông cũng đề xuất tòa soạn bố trí người kiêm nhiệm hoặc phóng viên có chuyên môn luật để tham mưu pháp lý cho ban biên tập.