Các tuyến đường sắt mở rộng không gian vận tải
TP.HCM đang đứng trước yêu cầu ngày càng lớn về năng lực vận chuyển hành khách và hàng hóa. Sự phát triển mạnh của đô thị, công nghiệp, cảng biển và logistics khiến các tuyến giao thông đường bộ liên tục chịu áp lực.
Đặc biệt không gian kinh tế của thành phố ngày càng gắn kết với các địa phương xung quanh khiến nhu cầu đi lại, vận chuyển hàng hóa vượt xa phạm vi một đô thị.
Theo dự thảo Quy hoạch các tuyến, ga đường sắt khu vực đầu mối TP.HCM do Cục Đường sắt trình Bộ Xây dựng, mạng lưới được định hướng gồm 8 tuyến với một tuyến hiện hữu và 7 tuyến, đoạn tuyến xây dựng mới.
Đến năm 2030 sẽ khởi công xây dựng tuyến đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam; đường sắt Biên Hòa - Vũng Tàu giai đoạn 1 đầu tư đoạn từ An Bình/Trảng Bom đến Thị Vải và các nhánh kết nối ra cảng; tuyến đường sắt TP.HCM - Cần Thơ - Cà Mau, trước mắt xây dựng đường đơn đoạn TP.HCM - Cần Thơ.
Điểm đáng chú ý là quy hoạch không chỉ bổ sung những tuyến đường sắt riêng lẻ mà hướng tới một mạng lưới liên kết giữa các hành lang Bắc - Nam, Đông - Tây, các cảng biển lớn và các trung tâm kinh tế.
Ngoài ra trong mạng lưới đó, 4 ga đầu mối gồm Trảng Bom, An Bình, Tân Kiên và Thủ Thiêm được định hướng đảm nhận các chức năng vận tải hành khách, hàng hóa phù hợp với nhu cầu từng khu vực.
Ga đường sắt không còn đơn thuần là điểm đón, trả khách hay xếp dỡ hàng hóa mà được đặt trong vai trò nút kết nối của cả hệ thống vận tải.
Đơn cử như ga Tân Kiên được quy hoạch với diện tích khoảng 105,1 ha vừa phục vụ hành khách, hàng hóa, vừa trung chuyển hành khách giữa đường sắt với các phương tiện giao thông công cộng khác.
Khi các ga đầu mối được kết nối với đường bộ, đường thủy, cảng biển, logistics và các tuyến đường sắt đô thị, đường sắt sẽ có điều kiện đảm nhận những luồng vận tải lớn, thay vì phải cạnh tranh trực tiếp với đường bộ trên từng hành trình.
Chiến lược kết nối vùng để cùng phát triển
Việc hình thành một mạng lưới đường sắt khu vực đầu mối TP.HCM được kỳ vọng tạo thêm một phương thức vận tải khối lượng lớn, giảm áp lực cho đường bộ và tăng khả năng kết nối liên vùng.
Điển hình như tuyến đường sắt TP.HCM - Cần Thơ, TS. Trần Hữu Hiệp - Chuyên gia kinh tế vùng Đồng bằng sông Cửu Long cho rằng, tuyến đường sắt không chỉ có ý nghĩa về giao thông mà còn là một chiến lược phát triển vùng.
Khi hoàn thành, tuyến đường sắt này giảm tải cho đường bộ, hạ chi phí logistics (hiện cao hơn 1,5 lần mức bình quân cả nước), tạo động lực phát triển mới. Dọc hành lang tuyến, các đô thị, khu công nghiệp và trung tâm logistics có thể hình thành.
Đây sẽ là đòn bẩy thúc đẩy chuyển đổi xanh, giảm phát thải, mở rộng không gian phát triển đô thị, công nghiệp và du lịch liên vùng. Tuyến TP.HCM - Cần Thơ vì thế không chỉ là đường sắt của giao thông mà là đường sắt của phát triển, khơi thông “long mạch” kinh tế - xã hội của toàn miền Tây Nam Bộ.
Theo ông Nguyễn Văn Hùng - Chủ tịch Tập đoàn Becamex, sự hợp nhất giữa TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu tạo nên một không gian phát triển mới với tiềm năng lớn. Trong đó, mở ra cơ hội kết nối các vùng từ đường bộ, đường thuỷ và hướng tới là đường sắt khu vực.
Tháng 10/2025, Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được cùng lãnh đạo một số sở, ngành Thành phố đã làm việc với Tập đoàn Becamex về đầu tư dự án đường sắt nhanh kết nối trung tâm TP.HCM đến Cái Mép - Bàu Bàng - Cần Thơ.
Tuyến Bàu Bàng - An Bình - Cái Mép dài khoảng 136,65 km nối ga Bàu Bàng (tuyến TP.HCM - Lộc Ninh) với ga Tiền Cảng Thị Vải (thuộc tuyến Biên Hòa - Vũng Tàu).
Với thiết kế gắn kết Trung tâm logistics Cái Mép Hạ, tuyến này hướng tới xây dựng một trung tâm trung chuyển hàng hóa quy mô quốc tế, qua đó gia tăng lợi thế cạnh tranh cho khu vực trong vận tải biển và thương mại toàn cầu.
Một tuyến đường có thể nối hai điểm nhưng một mạng lưới đường sắt được tổ chức hợp lý có thể nối những không gian kinh tế. Đó cũng là lúc đường sắt vượt ra khỏi vai trò của một phương thức vận tải để trở thành hạ tầng kiến tạo phát triển.
