Trình bày Tờ trình, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh, việc xây dựng, ban hành Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng là cần thiết nhằm thể chế hóa kịp thời chủ trương của Đảng về tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; thúc đẩy tạo lập dữ liệu phục vụ chuyển đổi số toàn diện; hướng tới xây dựng cơ sở dữ liệu công chứng xuyên suốt từ Trung ương đến địa phương; đồng thời cải cách tối đa thủ tục hành chính, giảm chi phí, tạo thuận lợi cao nhất cho người dân, doanh nghiệp.
Về phạm vi điều chỉnh, dự thảo Luật tập trung sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến đơn vị hành chính cấp huyện, địa bàn cấp huyện để phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp và yêu cầu phân quyền trong quản lý nhà nước về công chứng.
Dự thảo đồng thời sửa đổi các quy định về cơ sở dữ liệu công chứng, việc sử dụng dữ liệu thay thế văn bản giấy trong hồ sơ yêu cầu công chứng và một số nội dung khác nhằm đơn giản hóa thủ tục công chứng.
Theo Tờ trình, một nhóm nội dung sửa đổi lớn là đẩy mạnh thực hiện nguyên tắc phân quyền trong quản lý nhà nước về công chứng, phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp trong việc thành lập, hoạt động của tổ chức hành nghề công chứng. Dự thảo sửa đổi theo hướng giao Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh thẩm quyền bổ nhiệm, bổ nhiệm lại, miễn nhiệm công chứng viên, công nhận tương đương đối với đào tạo nghề công chứng ở nước ngoài.
Dự thảo cũng sửa đổi một số quy định về tổ chức hành nghề công chứng. Trong đó, các quy định gắn với đơn vị hành chính cấp huyện, địa bàn cấp huyện được thay đổi theo hướng phù hợp với cấp xã; việc thay đổi địa chỉ trụ sở văn phòng công chứng phải phù hợp với Đề án quản lý, phát triển các tổ chức hành nghề công chứng ở địa phương. Cùng với đó, dự thảo sửa đổi quy định về giao dịch công chứng theo hướng thu hẹp phạm vi các giao dịch phải công chứng.
Một nội dung đáng chú ý khác là sửa đổi một số quy định về thủ tục công chứng theo hướng đơn giản hóa, quán triệt nguyên tắc khai thác, sử dụng dữ liệu trong quá trình nộp hồ sơ và giải quyết yêu cầu công chứng. Dự thảo sửa quy định về cơ sở dữ liệu công chứng theo hướng hình thành một cơ sở dữ liệu công chứng do Bộ Tư pháp xây dựng, quản lý tập trung, thống nhất từ Trung ương tới địa phương.
Dự thảo cũng sửa các quy định có liên quan theo hướng cho phép cung cấp bản gốc văn bản công chứng cho cơ quan tiến hành tố tụng khi có yêu cầu để phục vụ xác minh, giám định tài liệu trong quá trình tố tụng. Đồng thời, bổ sung quy định về sử dụng dữ liệu thay thế giấy tờ trong giải quyết hồ sơ yêu cầu công chứng: trường hợp thông tin trong hồ sơ đã có trong các cơ sở dữ liệu được cơ quan nhà nước hoặc cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu công bố, tổ chức hành nghề công chứng không yêu cầu người dân nộp lại giấy tờ chứa thông tin đó mà có thể tự khai thác dữ liệu để phục vụ hoạt động công chứng; nếu người yêu cầu công chứng đề nghị công chứng viên khai thác dữ liệu thì phải nộp phí theo quy định của pháp luật.
Ngoài ra, dự thảo Luật cũng bãi bỏ khoản 2 Điều 19 của Luật Công chứng hiện hành, theo đó không còn giao Bộ Tư pháp xây dựng, trình Chính phủ ban hành Chiến lược phát triển lĩnh vực công chứng. Theo Tờ trình, các nội dung sửa đổi, bổ sung lần này nhằm đáp ứng yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính trong lĩnh vực công chứng.
Thẩm tra dự án Luật, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản tán thành với các nội dung sửa đổi lớn của dự thảo. Cơ quan thẩm tra đồng tình với việc sửa đổi, bổ sung một số quy định về tổ chức hành nghề công chứng để phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp; đơn giản hóa thủ tục công chứng; xác định rõ và mở rộng phạm vi các giao dịch về bất động sản được công chứng không phụ thuộc vào địa giới hành chính; đồng thời giao Chính phủ xây dựng lộ trình thực hiện công chứng giao dịch về bất động sản không phụ thuộc địa giới hành chính. Ủy ban cũng tán thành mô hình cơ sở dữ liệu công chứng do Bộ Tư pháp xây dựng và quản lý tập trung, thống nhất từ Trung ương tới địa phương.
Bên cạnh đó, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện một số nội dung. Trước hết, cần chỉnh lý quy định về tiêu chí các giao dịch phải công chứng theo hướng khái quát hơn, tránh trùng lặp, chồng chéo với các luật chuyên ngành, bảo đảm tính đồng bộ, chặt chẽ, khả thi và phù hợp; đồng thời quán triệt đúng kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội là thu hẹp phạm vi các giao dịch công chứng bắt buộc, tăng cường công chứng tự nguyện, tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân tuân thủ pháp luật.
Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cũng đề nghị tiếp tục nghiên cứu, đánh giá tác động việc thực thi các quy định về thủ tục công chứng trong thực tiễn, làm cơ sở sửa đổi, bổ sung các thủ tục trong hoạt động công chứng, bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu giảm chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp với yêu cầu bảo đảm tính ổn định, khả thi, phù hợp của chính sách.
Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng được đặt trong yêu cầu đồng thời thực hiện nhiều mục tiêu: hoàn thiện tổ chức quản lý nhà nước theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đẩy mạnh phân quyền, phân cấp, thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu công chứng thống nhất, đồng thời giảm giấy tờ, giảm thủ tục và giảm chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, để bảo đảm tính khả thi khi triển khai, việc tiếp tục rà soát tiêu chí giao dịch bắt buộc phải công chứng và lượng hóa đầy đủ tác động của các quy định về thủ tục công chứng sẽ là những vấn đề cần được tiếp tục làm rõ trong quá trình Quốc hội xem xét dự án Luật.
