Theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường, bao bì thuốc bảo vệ thực vật là loại chất thải đặc thù, khó tái chế và bắt buộc phải được thu gom, tiêu hủy theo quy trình nghiêm ngặt. Tuy nhiên, thực tế cho thấy công tác xử lý loại chất thải này vẫn còn nhiều bất cập.
Tại diễn đàn “Phổ biến quy định EPR đối với sản phẩm thuốc bảo vệ thực vật, phân bón và cơ chế hỗ trợ hoạt động xử lý bao bì thuốc bảo vệ thực vật tại các địa phương”, ông Lương Ngọc Quang, Phó Trưởng phòng An toàn thực phẩm và Môi trường (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, trong giai đoạn 2022-2024, cả nước đã thu gom gần 2.500 tấn bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng. Tuy nhiên, vẫn còn hơn 550 tấn chưa được xử lý.
Đáng chú ý, trong số lượng đã thu gom, chỉ khoảng 1.400 tấn được xử lý đúng quy định, còn lại người dân tự tiêu hủy hoặc tồn đọng. Thực tiễn cho thấy tình trạng vứt bỏ bao bì bừa bãi trên đồng ruộng, kênh mương vẫn diễn ra phổ biến, phản ánh thói quen “tiện đâu vứt đấy,” gây nguy cơ ô nhiễm đất và nguồn nước.
Bên cạnh đó, ông Lương Ngọc Quang, Phó Trưởng phòng An toàn thực phẩm và Môi trường cũng cho biết, hạ tầng thu gom chưa đáp ứng yêu cầu. Dù đã có hơn 450.000 bể chứa được xây dựng và hơn 11.700 lớp tập huấn được tổ chức nhưng nhiều bể chứa chưa đạt chuẩn hoặc xuống cấp, việc thu gom chưa thường xuyên. Đặc biệt, vấn đề kinh phí được xem là “điểm nghẽn” lớn nhất.
Để giải quyết bài toán chất thải, vỏ bao bì thuốc bảo vệ thực vật, các chuyên gia cho rằng EPR, viết tắt của “Extended Producer Responsibility” tạm hiểu là “Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu” chính là một công cụ chính sách quan trọng.
Việc triển khai cơ chế EPR, đặc biệt đối với bao bì thuốc bảo vệ thực vật không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý chất thải nông nghiệp, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe cộng đồng mà còn thúc đẩy sự tham gia chủ động và trách nhiệm của doanh nghiệp trong quá trình phát triển bền vững.
Tuy nhiên, thực tế trong giai đoạn đầu triển khai vẫn còn không ít khó khăn. Ông Nguyễn Hắc Hiển, Chi Cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đắk Lắk thông tin, mỗi năm trên địa bàn tỉnh phát sinh hơn 200 tấn bao bì thuốc bảo vệ thực vật. Dù địa phương đã tổ chức nhiều lớp tập huấn và ký hợp đồng xử lý chất thải nguy hại, song công tác thu gom vẫn còn hạn chế. Trong đó, hạ tầng thiếu đồng bộ, bể chứa xuống cấp, thu gom không thường xuyên; một số địa phương chưa chủ động triển khai, trong khi người dân còn thiếu thông tin.
Để EPR thực sự phát huy hiệu quả, các chuyên gia tại diễn đàn cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, về trình tự thực hiện nghĩa vụ tài chính, trước ngày 1/4 hằng năm, các tổ chức, cá nhân sản xuất, nhập khẩu thuốc bảo vệ thực vật phải có trách nhiệm kê khai số tiền đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam nhằm hỗ trợ xử lý chất thải. Việc kê khai được thực hiện thông qua Hệ thống thông tin EPR quốc gia, trên cơ sở sản lượng sản phẩm đã đưa ra thị trường trong năm trước đó.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh tuyên truyền nhằm thay đổi hành vi của người dân; đồng thời hoàn thiện hạ tầng thu gom, xử lý và tháo gỡ các vướng mắc về cơ chế tài chính, bảo đảm quy trình xử lý chất thải nguy hại được thực hiện đúng quy định và mang tính bền vững.
Về phía doanh nghiệp, EPR cũng đặt ra yêu cầu phải thay đổi tư duy từ “sản xuất, tiêu dùng, thải bỏ” sang “thiết kế, tái chế, tái sử dụng”.
Về phía địa phương, công tác tuyên truyền cần được thực hiện theo hướng thiết thực, dễ hiểu, gắn với thực hành. Đặc biệt, các lớp tập huấn không chỉ dừng ở lý thuyết mà phải hướng dẫn trực tiếp cách thu gom, phân loại và xử lý an toàn. Song song đó, thúc đẩy các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững như quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), tăng sử dụng thuốc sinh học, phát triển vùng sản xuất sạch.
Bên cạnh đó, cần tăng cường sự phối hợp đa ngành, bảo đảm triển khai đồng bộ, tránh tình trạng chồng chéo hoặc đùn đẩy trách nhiệm. Công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm cũng phải được thực hiện nghiêm để tạo tính răn đe. Đặc biệt, cần quy định rõ trách nhiệm của các cơ sở kinh doanh thuốc bảo vệ thực vật, buộc họ tham gia vào quá trình thu gom bao bì sau sử dụng.
