Khi những hoạt động vốn đã tồn tại nhưng chưa được quan sát đầy đủ được nhận diện và đo lường theo chuẩn mực quốc tế, chất lượng biên soạn GDP, GRDP và các chỉ tiêu tài khoản quốc gia sẽ được nâng lên, tạo nền tảng chính xác hơn cho quản lý, điều hành và hoạch định chính sách.
Nhìn đúng phần chưa được nhìn thấy
Sau hơn 6 năm triển khai Đề án Thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát, Việt Nam đã hình thành khung phương pháp luận, bước đầu đo lường một số thành tố quan trọng và mở rộng khai thác dữ liệu phục vụ biên soạn GDP, GRDP. Điều cần làm rõ là: Mục tiêu của Đề án không phải làm GDP lớn hơn, mà làm thống kê chính xác hơn, qua đó nâng cao chất lượng quản lý, điều hành và hoạch định chính sách.
Mỗi khi nhắc đến khu vực kinh tế chưa được quan sát (Non-Observed Economy - NOE), câu hỏi thường được đặt ra là: “Việc thống kê khu vực này có làm GDP tăng lên hay không?”. Cách đặt vấn đề đó phản ánh một cách hiểu khá phổ biến rằng NOE là phần kinh tế “chưa được tính” và khi đưa vào thống kê thì quy mô GDP sẽ được cộng thêm.
Chính vì vậy, vừa qua, khi tổng kết Đề án Thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát giai đoạn 2019-2025, TS. Nguyễn Thị Hương, Cục trưởng Cục Thống kê, đã nhấn mạnh một thông điệp rất rõ ràng: Thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát không phải là cộng thêm một cách cơ học vào quy mô GDP, cũng không phải là hợp pháp hóa các hoạt động vi phạm pháp luật.
TS.Nguyễn Thị Hương cho biết yêu cầu cốt lõi của Đề án là đo lường đúng và đầy đủ các hoạt động kinh tế theo chuẩn mực thống kê quốc tế, trên cơ sở bằng chứng, phương pháp khoa học và khả năng kiểm chứng số liệu.
Nói cách khác, việc đo lường khu vực NOE không đồng nghĩa với việc nền kinh tế đột ngột tạo ra của cải mới. Bản chất của công tác này là giúp hệ thống thống kê phản ánh đầy đủ hơn những hoạt động kinh tế vốn đã tồn tại nhưng chưa được quan sát đầy đủ trong các nguồn dữ liệu thống kê thông thường.
Đây là một khác biệt rất lớn về bản chất. Một nền kinh tế có thể sản xuất, giao dịch và tạo ra giá trị gia tăng, nhưng nếu hệ thống dữ liệu chưa bao phủ hết các hoạt động đó thì GDP được biên soạn sẽ chưa phản ánh trọn vẹn quy mô và cơ cấu của nền kinh tế. Khi đó, vấn đề không phải là “GDP nhỏ”, mà là thống kê chưa đủ.
Đề án Thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt từ năm 2019 trong bối cảnh Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện phương pháp biên soạn GDP theo Hệ thống tài khoản quốc gia (SNA), đồng thời thích ứng với sự thay đổi nhanh của phương thức sản xuất, kinh doanh và giao dịch, đặc biệt là sự phát triển của kinh tế số, thương mại điện tử, kinh tế nền tảng và các mô hình kinh doanh mới.
Bức tranh một khu vực khó đo lường
Một trong những kết quả quan trọng nhất của Đề án là lần đầu tiên Việt Nam xây dựng được khung phương pháp luận thống nhất về thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát, chuẩn hóa khái niệm, tiêu chí phân loại và phương pháp nhận diện 5 thành tố của khu vực này. Cụ thể gồm: khu vực kinh tế ngầm, khu vực kinh tế bất hợp pháp, khu vực phi chính thức chưa được quan sát, hoạt động tự sản tự tiêu của hộ gia đình và các hoạt động kinh tế bị bỏ sót trong chương trình thu thập dữ liệu thống kê.
Điểm cần lưu ý là không phải tất cả các thành tố đều đã được đo lường và công bố. Trong báo cáo tổng kết, khu vực phi chính thức là bức tranh đáng chú ý nhất. Kết quả đo lường cho thấy năm 2024, cả nước có khoảng 4 triệu cơ sở sản xuất, kinh doanh phi chính thức, sử dụng 6,5 triệu lao động, chiếm 71,5% tổng số lao động của khu vực cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể. Giá trị tăng thêm của khu vực này đạt khoảng 579 nghìn tỷ đồng, tương đương 4,6% GDP.
Những con số này cho thấy khu vực phi chính thức không phải là phần “bên lề” của nền kinh tế, mà là một bộ phận có quy mô đáng kể, tạo sinh kế cho hàng triệu người và góp phần duy trì hoạt động của nhiều ngành thương mại, dịch vụ và sản xuất nhỏ. Trong bối cảnh kinh tế biến động, đây cũng là khu vực có khả năng hấp thụ lao động rất lớn, đặc biệt đối với lao động tự do, lao động di cư và các hộ kinh doanh quy mô nhỏ.
Chính vì có quy mô và đóng góp như vậy, khu vực phi chính thức cần được nhận diện đầy đủ và đánh giá đúng vai trò trong tổng thể nền kinh tế, từ khả năng tạo việc làm, tạo thu nhập đến mức độ đóng góp vào tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu.
Ở góc độ đó, thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát trước hết là một công cụ để nhìn rõ nền kinh tế, chứ không phải để làm thay đổi bản chất của nền kinh tế. Khi biết khu vực phi chính thức đang sử dụng bao nhiêu lao động, tạo ra bao nhiêu giá trị gia tăng, tập trung ở những ngành nào và có xu hướng chuyển dịch ra sao, Nhà nước mới có cơ sở để đánh giá đúng hiệu quả của quá trình chính thức hóa hộ kinh doanh, mở rộng bảo hiểm xã hội, hỗ trợ chuyển đổi số hay cải thiện môi trường kinh doanh. Thống kê đầy đủ trước hết là để nhìn đúng, và nhìn đúng mới có thể hỗ trợ đúng, điều hành đúng và phát triển đúng.
Tương tự, việc lượng hóa hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình không nhằm làm tăng quy mô GDP, mà để phản ánh đúng đặc điểm của khu vực nông thôn và quá trình chuyển dịch từ sản xuất tự cung, tự cấp sang sản xuất hàng hóa gắn với thị trường.
Báo cáo của Cục Thống kê cho thấy tỷ trọng giá trị tăng thêm của khu vực này trong GDP đã giảm từ 0,8% năm 2010 xuống còn 0,6% năm 2024; trong khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản giảm từ 5,9% xuống còn 4,9%. Đây không chỉ là một chỉ số thống kê, mà còn là một chỉ báo về quá trình tái cơ cấu nông nghiệp, phát triển kinh tế nông thôn và mở rộng khu vực kinh tế chính thức.
Thống kê đúng để điều hành đúng
Giá trị lớn nhất của Đề án không nằm ở việc GDP tăng hay giảm, mà ở chất lượng của hệ thống thống kê quốc gia.
Khi quy mô và cơ cấu nền kinh tế được phản ánh đầy đủ hơn, các chỉ tiêu như GDP, GRDP, năng suất lao động, tỷ lệ thu ngân sách trên GDP, nợ công trên GDP hay hiệu quả của các chính sách tài khóa - tiền tệ sẽ có cơ sở chính xác hơn để phân tích và điều hành.
Theo Cục trưởng Cục Thống kê Nguyễn Thị Hương, không có quốc gia nào có thể khẳng định đã quan sát đầy đủ toàn bộ hoạt động của nền kinh tế. Trong mọi nền kinh tế đều tồn tại những khu vực đã được quan sát và những khu vực chưa được quan sát đầy đủ; khác nhau chủ yếu ở mức độ bao phủ của hệ thống thống kê và khả năng cập nhật phương pháp, nguồn dữ liệu theo sự thay đổi của nền kinh tế.
Điều quan trọng là cần phân biệt rõ các thành tố của khu vực kinh tế chưa được quan sát. Kinh tế ngầm là những hoạt động hợp pháp nhưng không được kê khai đầy đủ. Chẳng hạn, một cơ sở kinh doanh bán 100 suất ăn hoặc 100 sản phẩm nhưng chỉ kê khai 80 suất ăn hoặc 80 sản phẩm, thì phần doanh thu và giá trị gia tăng của 20 suất ăn hoặc 20 sản phẩm còn lại thuộc khu vực kinh tế ngầm.
Khác với kinh tế ngầm, kinh tế bất hợp pháp là những hoạt động vi phạm pháp luật. Cả hai khu vực này đều tác động đến kinh tế và đời sống xã hội, vì vậy quốc gia nào cũng có mục tiêu thu hẹp dần phạm vi của chúng.
Trong khi đó, khu vực phi chính thức lại có bản chất khác. Đây là những cơ sở sản xuất, kinh doanh không đăng ký hoặc chưa đăng ký kinh doanh, không thuộc khu vực doanh nghiệp chính thức nhưng vẫn hoạt động công khai và tạo ra việc làm, thu nhập, giá trị gia tăng cho nền kinh tế. Chính khu vực này hiện là thành tố đã được Việt Nam đo lường và công bố thường xuyên trong khuôn khổ Đề án Thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát.
Đề án cũng thúc đẩy một thay đổi quan trọng trong tư duy thống kê: từ chỗ chủ yếu dựa vào điều tra thống kê, sang kết hợp điều tra thống kê với dữ liệu hành chính và các nguồn dữ liệu mới. Thông tin từ thuế, hóa đơn điện tử, đăng ký doanh nghiệp, bảo hiểm xã hội, thương mại điện tử và các nền tảng số đang dần trở thành nguồn dữ liệu quan trọng, góp phần mở rộng phạm vi quan sát của nền kinh tế.
Bên cạnh việc đo lường khu vực phi chính thức và hoạt động tự sản tự tiêu, một việc làm quan trọng khác mà Cục Thống kê thực hiện trong giai đoạn 2019-2025 là cập nhật danh mục hoạt động chưa được quan sát, trong đó có các hoạt động như thương mại điện tử, kinh doanh trên nền tảng số, kinh tế chia sẻ, lao động nền tảng, sáng tạo nội dung số và các mô hình sản xuất, kinh doanh mới.
Theo định hướng của Cục Thống kê, sau khi Đề án kết thúc, trọng tâm sẽ chuyển từ “thực hiện Đề án” sang đưa thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát trở thành một nội dung thường xuyên trong công tác biên soạn tài khoản quốc gia. Đồng thời, ngành Thống kê sẽ tiếp tục hoàn thiện phương pháp, mở rộng khai thác dữ liệu hành chính và các nguồn dữ liệu mới và từng bước cập nhật theo các khuyến nghị của Hệ thống tài khoản quốc gia SNA 2025.
Có thể khẳng định rằng, thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát không nhằm làm cho GDP lớn hơn, mà nhằm phản ánh đúng hơn, đầy đủ hơn và khách quan hơn bức tranh của nền kinh tế. Và đó mới là nền tảng để hoạch định chính sách chính xác, phân bổ nguồn lực hiệu quả và nâng cao chất lượng điều hành trong giai đoạn phát triển mới. Đó cũng chính là ý nghĩa cốt lõi và giá trị lâu dài của Đề án đối với sự phát triển của ngành Thống kê và công tác quản lý kinh tế - xã hội của đất nước.
