Trình bày Tờ trình, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Văn Quảng nêu rõ: Việc xây dựng Pháp lệnh trên cơ sở thay thế Pháp lệnh số 01/2022/UBTVQH15 nhằm bảo đảm đồng bộ, thống nhất với quy định của Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 và khắc phục những vướng mắc, bất cập trong thực tiễn là cần thiết.
Dự thảo Pháp lệnh sửa đổi, bổ sung quy định trình tự, thủ tục phiên họp xem xét, quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc (phiên họp có tính chất sơ thẩm); phiên họp xem xét, giải quyết khiếu nại, kiến nghị, kháng nghị đối với quyết định của Tòa án (phiên họp có tính chất phúc thẩm) theo hướng không quy định chi tiết trình tự hỏi, tranh luận của người tham gia phiên họp mà giao Thẩm phán căn cứ vào tính chất, nội dung của từng vụ việc chủ động điều hành việc hỏi, tranh luận để bảo đảm hiệu quả giải quyết vụ việc.
Cùng với đó, rút ngắn một số thời hạn nhằm giải quyết vụ việc nhanh chóng, kịp thời, giảm áp lực cho công tác quản lý, tạm giữ người nghiện ma túy, cụ thể như sau: Rút ngắn thời hạn xem xét, quyết định áp dụng biện pháp đưa đi cai nghiện bắt buộc; rút ngắn thời gian Tòa án phải thông báo việc thụ lý hồ sơ... Dự thảo Pháp lệnh quy định trường hợp Kiểm sát viên vắng mặt tại phiên họp xem xét, quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc (phiên họp có tính chất sơ thẩm) thì Tòa án không hoãn phiên họp nhằm đề cao trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong việc thực hiện nhiệm vụ được giao, bảo đảm việc giải quyết vụ việc đúng thời hạn.
Đối với phiên họp xem xét, giải quyết khiếu nại, kiến nghị, kháng nghị quyết định của Tòa án (phiên họp có tính chất phúc thẩm) thì giữ nguyên quy định hiện hành. Theo đó, Kiểm sát viên phải tham gia phiên họp, nếu vắng mặt thì Tòa án hoãn phiên họp.
Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu, đại diện cơ quan thẩm tra cho biết: Ủy ban tán thành việc ban hành Pháp lệnh; nhận thấy, nội dung dự thảo Pháp lệnh phù hợp với quy định của Hiến pháp, cơ bản bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất với Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 và pháp luật có liên quan.
Phát biểu tại phiên họp, Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga đề nghị Tòa án nhân dân tối cao rà soát thêm để đảm bảo dự thảo Pháp lệnh thống nhất với Luật Phòng, chống ma túy và một số luật có liên quan.
Về phiên họp xem xét, quyết định áp dụng biện pháp xử lý hành chính và phiên họp xem xét, giải quyết khiếu nại, kiến nghị, kháng nghị, dự thảo Pháp lệnh quy định: Phiên họp xem xét, quyết định đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc được tổ chức thân thiện, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người bị đề nghị. Cơ bản tán thành với quy định này nhằm góp phần đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của người bị đề nghị là người chưa thành niên, tuy nhiên, bà Lê Thị Nga cho rằng, dự thảo Pháp lệnh không có quy định về phòng họp thân thiện dành cho đối tượng là người chưa thành niên như tại Pháp lệnh số 01/2022/UBTVQH15. Do đó, Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát đề nghị Tòa án nhân dân tối cao nghiên cứu bổ sung quy định trên để đảm bảo lợi ích tốt nhất của người bị đề nghị là người chưa thành niên.
Cho ý kiến tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị, việc ban hành Pháp lệnh phải đảm bảo hoàn thiện quy trình pháp lý, thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian lập hồ sơ. Thực tế thời gian qua, thủ tục đưa người vào cơ sở cai nghiện bắt buộc đôi khi còn rườm rà, qua nhiều bước, xác định tình trạng nghiện, thẩm định về hồ sơ, tòa ra quyết định... Do đó, các cơ quan cần phối hợp chặt chẽ để không bị chồng chéo hoặc đứt gãy thông tin trong xử lý hồ sơ.
Chủ tịch Quốc hội yêu cầu đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng cai nghiện; nâng cấp cơ sở vật chất và nguồn nhân lực nhằm giảm tải cho các cơ sở cai nghiện. Theo Chủ tịch Quốc hội, cơ sở cai nghiện tập trung hiện nay đang rơi vào tình trạng quá tải dẫn đến khó khăn trong quản lý, phân loại học viên, đào tạo đội ngũ chuyên môn... Vì vậy, cần tăng cường đội ngũ chuyên môn sâu về tâm lý học, y tế... nhằm giảm áp lực và nâng cao hiệu quả điều trị.
Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý đẩy mạnh giai đoạn hậu cai nghiện và tái hòa nhập cộng đồng; tăng cường quản lý bằng chuyển đổi số; phát huy vai trò cai nghiện tự nguyện tại gia đình và cộng đồng...
