Bổ cập nước Hồ Tây: Lời giải cho dòng chảy ứ đọng
Nhắc đến việc cải tạo sông Tô Lịch, người ta thường nghĩ ngay đến việc thu gom nước thải. Nhưng chừng đó là chưa đủ để vực dậy một dòng sông vốn đã cạn kiệt dòng chảy tự nhiên. Đó là lý do hạng mục xây dựng công trình giữ mực nước sông Tô Lịch qua cửa điều tiết Hồ Tây A - Cống Đõ - Mương Thụy Khuê (thuộc Gói thầu số 60 - Dự án Hệ thống xử lý nước thải Yên Xá) được triển khai, đóng vai trò như một nguồn sinh thủy chủ động.
Bài toán hóc búa nhất đặt ra cho đơn vị tư vấn là làm sao đưa được khối lượng nước lớn từ Hồ Tây về Tô Lịch trong bối cảnh mặt bằng thi công tại khu vực nội đô vô cùng chật hẹp. Lời giải được chọn là thiết kế “cống lồng ống” đầy sáng tạo: Lắp đặt 2 đường ống nhựa dẫn nước cỡ lớn (DN1200 HDPE-PN6) nằm trọn trong lòng cống hiện trạng của tuyến TE3.
Điểm đáng chú ý của phương án là hai đường ống dẫn nước từ Hồ Tây được đặt trong lòng cống TE3 hiện hữu nhưng tách biệt với dòng nước thải. Theo thiết kế, với chênh lệch thủy lực khoảng 3,6m giữa mực nước sau cửa điều tiết Hồ Tây và mực nước sông Tô Lịch vào mùa khô, hệ thống có khả năng bổ cập khoảng 2,7m³ nước mỗi giây cho dòng sông.
Việc đưa nước Hồ Tây về Tô Lịch được thực hiện sau khi Hà Nội hoàn thành thu gom toàn bộ 345 cửa xả dọc sông về Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá. Nhờ đó, nguồn nước bổ cập được dẫn trực tiếp về Tô Lịch thay vì tiếp tục hòa lẫn với lượng nước thải sinh hoạt từng đổ vào dòng sông như trước.
Đây là thay đổi quan trọng trong cách xử lý Tô Lịch: Nguồn thải được thu gom, xử lý trước, sau đó mới bổ sung nước để duy trì dòng chảy và mực nước. Cùng với nguồn nước sau xử lý từ Nhà máy Yên Xá và công trình điều tiết tại cầu Quang, nước Hồ Tây góp phần khắc phục tình trạng thiếu dòng chảy trong mùa khô, tạo điều kiện để chất lượng nước sông từng bước được cải thiện.
Chia sẻ về ý nghĩa của công trình, ông Trần Văn Tiến - Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình hạ tầng kỹ thuật và nông nghiệp Hà Nội cho biết: “Tuyến ống được xây dựng để bổ sung nguồn nước cho sông Tô Lịch, duy trì dòng chảy và mực nước. Việc vận hành tuyến ống gắn liền với hệ thống thu gom nước thải và Nhà máy Yên Xá; qua đó từng bước cải thiện rõ rệt chất lượng nước và môi trường sinh thái trên sông”.
Thách thức thi công tuyến ống ngầm trong không gian đô thị
Việc hiện thực hóa ý tưởng “cống lồng ống” trên thực địa là một phép thử khắc nghiệt về năng lực thi công. Khởi công từ tháng 7/2025 tại khu vực đông đúc bậc nhất thuộc phường Tây Hồ và Nghĩa Đô, nhà thầu FECON phải đối mặt với vô vàn áp lực để hạ đặt thành công bộ đôi tuyến ống HDPE khổng lồ này. Công tác thi công không chỉ đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối về kỹ thuật, mà còn phải tổ chức mặt bằng cực kỳ khoa học để không làm xáo trộn đời sống người dân.
Đại diện nhà thầu FECON chia sẻ về áp lực tiến độ: “Toàn bộ phần việc chính được thực hiện vỏn vẹn trong 92 ngày. Trong giai đoạn cao điểm, công trường phải huy động khoảng 80 nhân sự bao gồm kỹ sư và công nhân, tổ chức thi công liên tục ngày đêm. Yêu cầu tối thượng là bảo đảm tiến độ, nhưng đồng thời phải kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt chất lượng lắp đặt và an toàn lao động trong điều kiện chật hẹp”.
Hoàn thiện hạ tầng hạ lưu Kim Ngưu, tăng năng lực tiêu thoát nước
Song song với nỗ lực tạo nguồn ở thượng lưu, khâu tiêu thoát ở hạ lưu cũng đang được Hà Nội dốc toàn lực. Nằm trên địa bàn phường Hoàng Liệt và xã Đại Thanh, Dự án Cải tạo tuyến hạ lưu Kim Ngưu nối sông Tô Lịch với Trạm bơm Yên Sở được xác định là công trình trọng điểm cấp bách. Hạng mục này bám sát tinh thần Nghị quyết số 23-NQ/ĐU ngày 29/10/2025 của Đảng ủy UBND Thành phố, nhằm khẩn trương nâng cao năng lực hệ thống thoát nước, ứng phó kịp thời với các hình thái thời tiết cực đoan.
Để khơi thông “nút thắt” thoát nước này, Gói thầu số 06 mang đến một khối lượng công việc đồ sộ. Đơn vị thi công đang phải rốt ráo nạo vét hơn 2,69km lòng sông, đồng thời kiên cố hóa hai bờ bằng hệ thống kè cọc bê tông dự ứng lực SW600B đóng liên tục (mỗi cọc dài 16-18m).
Đáng chú ý, quá trình thi công gặp nhiều trở ngại do yếu tố địa chất và thời tiết. Tại những vị trí nền đất yếu, để chống xói và đảm bảo độ ổn định cho móng kè, lực lượng thi công phải sử dụng công nghệ khoan phụt vữa áp lực cao (Jet Grouting) để tạo các cột đất gia cố đường kính 2700mm sâu 10m. Hạng mục phức tạp này lại rơi đúng vào đợt mưa lớn kéo dài từ giữa tháng 6 đến đầu tháng 7/2026.
“Giai đoạn thi công nền trùng vào những đợt mưa lớn nhất, trong khi việc điều động xe máy, thiết bị hạng nặng ra vào nội đô bị giới hạn nghiêm ngặt về khung giờ. Để giữ vững tiến độ, chúng tôi buộc phải bố trí các mũi thi công liên hoàn không ngày nghỉ, đảm bảo thông số kỹ thuật chuẩn xác trước khi bàn giao mặt bằng cho giai đoạn sau,” ông Bùi Thanh Tùng, đại diện Nhà thầu FECON - đơn vị đảm nhiệm thi công hạng mục Jet Grouting cho biết.
Có thể thấy Hà Nội đang triển khai một giải pháp mang tính hệ thống chứ không dừng lại ở việc xử lý cục bộ. Việc tuyến ống “tiếp thủy” từ Hồ Tây cho sông Tô Lịch đã hoàn thành, cộng hưởng cùng dự án khơi thông hạ lưu Kim Ngưu dẫn về Trạm bơm Yên Sở đang gấp rút hoàn thiện, đã tạo ra một mạng lưới hạ tầng đồng bộ. Đây được xem là lời giải căn cơ cho hai vấn đề nhức nhối nhất của nội đô: Ô nhiễm sinh thái và ngập úng đô thị.
