Khi internet 'vượt mặt' truyền hình
Trong một chuyển biến mang tính bước ngoặt, theo khảo sát vừa được công bố bởi Viện Nghiên cứu Báo chí Nhật Bản ngày 11/10, lần đầu tiên Internet đã vượt qua truyền hình thương mại để trở thành nguồn tin tức chính được người dân Nhật Bản sử dụng hàng ngày.
Có tới 46,5% người tham gia khảo sát cho biết họ dùng Internet để cập nhật tin tức mỗi ngày, trong khi tỷ lệ này với truyền hình thương mại chỉ còn 46,1%.
Sự thay đổi này không chỉ là dấu mốc của riêng truyền thông Nhật Bản, mà còn là một chỉ báo rõ ràng về hướng chuyển dịch toàn cầu của ngành báo chí - nơi Internet, đặc biệt là các nền tảng số, đang dần chiếm lĩnh vị trí trung tâm trong hệ sinh thái thông tin.
Những con số từ khảo sát Nhật Bản càng khiến bức tranh báo chí Việt Nam trong năm 2025 thêm phần đáng suy ngẫm.
Tại Việt Nam, gần 80 triệu người đang sử dụng Internet - tương đương 78,8% dân số. Tốc độ truy cập không ngừng được cải thiện, mạng 5G đã chạm ngưỡng 247,8 Mbps, nhanh hơn cả mức trung bình tại nhiều nước phát triển. Điều đó đồng nghĩa với việc, về mặt hạ tầng, người dùng hoàn toàn có khả năng tiếp cận thông tin một cách nhanh chóng, thuận tiện và ngày càng có xu hướng "rời xa" các phương tiện truyền thông truyền thống.
Nếu tại Nhật Bản, tỷ lệ người đăng ký báo đã giảm xuống còn 50,1%, thì tại Việt Nam, khảo sát của luận án về đa phuơng tiện báo điện tử (USSH, 2024) cho thấy gần 60% công chúng vẫn chưa sẵn sàng trả phí cho nội dung số. Cùng lúc, báo in liên tục sụt giảm lượng phát hành, trong khi báo điện tử phải cạnh tranh khốc liệt với mạng xã hội và các nền tảng xuyên biên giới để duy trì lượng truy cập và doanh thu quảng cáo.
Không chỉ tại Nhật hay Việt Nam, mà ở phạm vi toàn cầu, báo chí đang phải đối mặt với một thực tế mới: công chúng không còn đến với báo chí như là lựa chọn mặc định. Họ tìm đến nơi nào tiện lợi hơn, trực quan hơn, gần gũi hơn - bất kể đó là TikTok, YouTube, hay các nền tảng xã hội dạng ngắn như X, đặc biệt trong nhóm tuổi từ thiếu niên đến 30, như khảo sát Nhật Bản cho thấy.
Từ hình thức đến thực chất, từ lượt xem đến giá trị
Trong bối cảnh đó, lời cảnh báo "traffic ảo, độc giả thực ít" tại Diễn đàn Báo chí toàn quốc 2025 không còn là vấn đề riêng lẻ mà đã trở thành một xu hướng phổ biến, phản ánh thách thức lớn đối với niềm tin, bản sắc và vai trò định hướng của báo chí trong thời đại số.
Theo bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), nhiều cơ quan báo chí hiện nay vẫn rơi vào tình trạng dàn trải nội dung, từ chính luận đến giải trí hay tin giật gân, chủ yếu nhằm mục tiêu duy trì lượt truy cập. "Hệ quả là chiến lược nội dung bị loãng, mô hình tòa soạn hội tụ chỉ dừng ở hình thức, trong khi công nghệ và nhân lực chưa bắt kịp yêu cầu của môi trường truyền thông số", bà Thảo nhận định.
Chuyển đổi số trong báo chí không chỉ đơn thuần là câu chuyện về đầu tư công nghệ hay cập nhật các xu hướng truyền thông mới, mà cần một cuộc cải tổ toàn diện, từ tư duy đến mô hình tổ chức. Bà Thảo nhấn mạnh: "Sự thay đổi không nằm ở tốc độ đưa tin hay hình thức truyền tải, mà cốt lõi là làm sao để báo chí giữ được bản sắc, thực hiện đúng sứ mệnh của mình trong một môi trường truyền thông đầy biến động".
Thách thức lớn nhất hiện nay, theo bà, chính là xây dựng mô hình tòa soạn hội tụ thực chất - một mô hình tích hợp đồng bộ giữa dữ liệu, công nghệ và nhân lực, phục vụ sản xuất nội dung đa nền tảng, đáp ứng đúng nhu cầu của công chúng.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy, nhiều tòa soạn ở Việt Nam chỉ mới thử nghiệm mô hình newsroom hội tụ ở mức sơ khai, chủ yếu chỉ là chia sẻ không gian làm việc hoặc sử dụng chung một vài công cụ sản xuất mà chưa tối ưu hóa quy trình.
Nguồn lực con người cũng đang là rào cản lớn. Đội ngũ phóng viên đa số chưa trang bị đầy đủ kỹ năng đa phương tiện như quay phim, dựng video, làm podcast hay kiểm chứng tin giả. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng nội dung mà còn làm tăng nguy cơ sai sót, vi phạm chuẩn mực đạo đức báo chí, đặc biệt trong bối cảnh áp lực chạy tin nhanh ngày càng gia tăng.
Bên cạnh đó, dù một số tòa soạn đã bước đầu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong các khâu như gợi ý tiêu đề hay phát hiện tin giả, nhưng hệ thống công nghệ vẫn chưa đồng bộ. Hệ thống quản trị nội dung (CMS) còn rời rạc, quy trình kiểm duyệt chủ yếu vẫn thủ công. Những yếu tố này khiến việc kiểm soát chất lượng nội dung gặp khó khăn, nhất là trước sự lan truyền nhanh chóng của tin giả và bình luận tiêu cực trên mạng xã hội.
Khung pháp lý cho báo chí trong môi trường số hiện cũng chưa hoàn thiện, chưa có bộ quy tắc ứng xử thống nhất để điều chỉnh hoạt động báo chí trên không gian mạng, đồng thời thiếu hành lang pháp lý rõ ràng bảo vệ thông tin chính thống và trách nhiệm xã hội của người làm báo. Theo bà Thảo, đây chính là bài toán khó khi phải cân bằng giữa tốc độ truyền tải và độ chính xác của thông tin – một thách thức chưa có lời giải thỏa đáng.
Dù vậy, bà cũng nhìn nhận cơ hội vẫn còn rất lớn nếu báo chí Việt Nam biết hành động quyết liệt, đồng bộ và kiên định. Bà nhấn mạnh: "Điều cần thiết lúc này không chỉ là đầu tư công nghệ, mà quan trọng hơn là xác lập lại chiến lược nội dung rõ ràng, hướng đến chất lượng và xây dựng niềm tin vững chắc với công chúng, thay vì chỉ chạy theo thị hiếu và lượt xem nhất thời".
