Trong bối cảnh các tuyến thương mại truyền thống liên tục đối mặt với xung đột địa chính trị và rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng, Trung Quốc đang đẩy mạnh đầu tư vào Hành lang Trung tâm (Middle Corridor) – tuyến vận tải xuyên Biển Caspi kết nối Trung Quốc với châu Âu mà không đi qua Nga hay Trung Đông. Động thái này được đánh giá không chỉ giúp Bắc Kinh đa dạng hóa mạng lưới logistics quốc tế mà còn tạo thêm một trục giao thương mới giữa châu Á và châu Âu.
Đa dạng hóa tuyến vận tải giữa bối cảnh rủi ro gia tăng
Hành lang Trung tâm dài khoảng 4.750 km, bắt đầu từ Trung Quốc, đi qua Kazakhstan, vượt Biển Caspi đến Azerbaijan, sau đó kết nối với Georgia và Thổ Nhĩ Kỳ trước khi tiến vào thị trường châu Âu. Tuyến đường kết hợp đường sắt, đường bộ và vận tải biển, được xem là một trong những dự án hạ tầng quan trọng trong chiến lược mở rộng kết nối Á - Âu của Bắc Kinh.
Để thúc đẩy tuyến vận tải này, các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc đã đầu tư hàng trăm triệu USD vào hệ thống cảng và hạ tầng logistics. Bắc Kinh viện trợ khoảng 70 triệu USD cùng thiết bị trị giá gần 2 triệu USD cho cảng Baku của Azerbaijan, đồng thời các doanh nghiệp Trung Quốc tham gia dự án xây dựng cảng Aktau tại Kazakhstan với tổng vốn khoảng 300 triệu USD.
Theo một nguồn tin ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ, khi đi vào vận hành đồng bộ, tuyến vận tải này có thể rút ngắn thời gian vận chuyển hàng hóa từ Trung Quốc sang châu Âu xuống còn 15-18 ngày, nhanh hơn đáng kể so với 45-60 ngày nếu vận chuyển bằng đường biển.
Động lực phát triển hành lang mới xuất phát từ những thay đổi của môi trường thương mại toàn cầu. Tuyến vận tải phía bắc qua Nga đang chịu tác động của các lệnh trừng phạt liên quan đến xung đột Ukraine, trong khi các tuyến hàng hải qua Trung Đông và Biển Đỏ liên tục đối mặt với bất ổn an ninh, còn tuyến qua Pakistan và Trung Đông vẫn chưa được đầu tư hoàn chỉnh. Theo các chuyên gia, việc phát triển thêm một hành lang thay thế giúp Trung Quốc giảm phụ thuộc vào các "điểm nghẽn" địa chính trị và tăng khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.
Tiềm năng lớn nhưng vẫn còn nhiều điểm nghẽn
Dù được đánh giá có ý nghĩa chiến lược, Hành lang Trung tâm vẫn chưa thể thay thế các tuyến vận tải truyền thống trong ngắn hạn. Theo Giáo sư Alexander Cooley thuộc Barnard College (Mỹ), năng lực vận chuyển của tuyến đường vẫn còn hạn chế, chi phí logistics trên mỗi đơn vị hàng hóa cao hơn so với vận tải biển và vẫn tồn tại nhiều nút thắt như hoạt động trung chuyển qua Biển Caspi, hạ tầng cảng biển và sự khác biệt về khổ đường sắt giữa các quốc gia.
Đồng quan điểm, chuyên gia Alessandro Arduino của King's College London cho rằng hành lang này hiện chưa đạt được quy mô và hiệu quả tương đương với tuyến đường sắt Trung Quốc - châu Âu đi qua Nga. Tuy nhiên, với tiềm lực tài chính cùng kinh nghiệm phát triển hạ tầng quy mô lớn, Trung Quốc được đánh giá có đủ khả năng tiếp tục nâng cấp tuyến vận tải này trong những năm tới.
Thực tế, nhiều doanh nghiệp logistics quốc tế đã bắt đầu đón đầu xu hướng. Nhà cung cấp dịch vụ Internet RETN (Anh) đã phát triển tuyến cáp quang dọc hành lang Á - Âu từ năm 2013 và hoàn thiện kết nối xuyên Trung Á vào năm 2019 nhằm phục vụ nhu cầu giao thương trong tương lai. Công ty cho biết kỳ vọng tăng trưởng dài hạn tại Trung Á và Đông Nam Á là động lực chính cho các khoản đầu tư này.
Không chỉ mang lại lợi ích cho Trung Quốc, hành lang mới còn được kỳ vọng thúc đẩy phát triển kinh tế tại các quốc gia Trung Á. Theo các học giả, việc đầu tư vào hạ tầng giao thông sẽ mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp vận tải, logistics, khai thác cảng và thương mại điện tử, đồng thời thu hút thêm vốn vào lĩnh vực năng lượng và khai khoáng. Đối với Kazakhstan, tuyến vận tải còn có ý nghĩa chiến lược khi giúp đa dạng hóa tuyến xuất khẩu dầu sang châu Âu, giảm phụ thuộc vào hệ thống đường ống đi qua Nga - hiện vẫn đảm nhận khoảng 80% lượng dầu xuất khẩu của nước này.
Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ cũng nổi lên như một mắt xích quan trọng của mạng lưới logistics mới. Hai nước đã ký biên bản ghi nhớ từ năm 2015 nhằm kết nối Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc với Hành lang Trung tâm của Ankara. Việc tuyến đường sắt Baku - Tbilisi - Kars chính thức vận hành toàn công suất từ đầu tháng 6 được xem là bước tiến quan trọng giúp tăng cường kết nối xuyên Á - Âu.
Giới phân tích nhận định, dù còn cần thời gian để nâng cấp hạ tầng và cải thiện hiệu quả khai thác, Hành lang Trung tâm đang ngày càng giữ vai trò quan trọng trong chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng của Trung Quốc. Trong bối cảnh thương mại toàn cầu chịu tác động từ xung đột địa chính trị và cạnh tranh giữa các cường quốc, việc hình thành thêm các tuyến vận tải thay thế có thể góp phần định hình lại dòng chảy hàng hóa giữa châu Á và châu Âu trong những năm tới.
