Tuồng Huế: Trăn trở chuyện bảo tồn

Di sản không thể “vắng mặt” 

Trong tuần lễ Festival Huế 2022 vừa qua, loại hình tuồng cổ của Huế lần đầu tiên được quảng diễn dưới đường phố, nhằm tôn vinh di sản xứ Huế và tri ân tổ nghề.

Sự kiện được tổ chức bởi Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế với cái tên “Ngàn xưa âm vọng”. Chương trình này gồm ba phần: Tri ân ngưỡng vọng tổ nghề sân khấu tại “Thanh Bình từ đường”; trình diễn trích đoạn tuồng cổ tại “Nghinh Lương đình”; quảng diễn đường phố tại các trục đường chính.

Các trích đoạn tuồng Huế như: Trống hội Tuồng đồ, Ác thiện ẩn hình, Mộc Quế Anh dâng cây Giáng hương long, Mạnh Lương trộm ngựa... được biểu diễn, để công chúng có thêm những góc nhìn về nét đẹp của di sản tuồng cổ.

Hàng trăm diễn viên mang mặt nạ diễn tuồng đủ màu sắc, cầm theo cờ phướn vừa đi vừa thực hiện những hoạt động biểu diễn trong nghệ thuật tuồng. Bốn chiếc mặt nạ tuồng khổng lồ cũng được đoàn người đưa cao rước đi giữa phố.

Hóa thân trong những trang phục truyền thống của bộ môn tuồng Huế, các nghệ sĩ mang các đạo cụ với màu sắc rực rỡ như nghi trượng, cờ xí, lồng đèn, gánh kiệu, chiêng, trống cùng với đội hình Nhã nhạc, Bát Dật văn võ diễu hành và trình diễn đường phố.

Có thể nói, đây là lần đầu tiên dưới đường phố Huế xuất hiện đội hình nhân vật tuồng - hóa thân đám rước quảng diễn và phô diễn vẻ đẹp của y phục tuồng với màu sắc rực rỡ. Theo NSND Bạch Hạc - Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Cung đình Huế, Festival Huế 2022 là cơ hội để Huế quảng bá di sản và tuồng cổ không thể “vắng mặt”, như đã từng góp mặt trong lịch sử hình thành văn hoá đất Cố đô.

Tuồng đã từng được coi là “quốc kịch”

Năm 1627, Đào Duy Từ là người đã mang về cho chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên loại hình nghệ thuật Tuồng. Giới nghệ nhân tuồng và cổ nhạc đến nay vẫn thờ Đào Duy Từ làm tổ sư và xem năm 1627 là niên địa khởi đầu của lịch sử tuồng Huế. Trải qua gần 400 năm, tuồng Huế đã có những lúc phát triển cực thịnh. Tuồng Huế đã được biểu diễn trong nhà hát ở Đại nội như: Duyệt Thị đường, Tĩnh Quang viện, Thông Minh đường, Khiêm Minh đường...

Nghệ thuật tuồng Huế đã trải qua ba thế kỷ phát triển trong dòng truyền thống văn hóa Phú Xuân và phát triển rực rỡ dưới triều đại các vua nhà Nguyễn. Vua Tự Đức đã từng tổ chức đội ngũ sáng tác tuồng bao gồm những tác gia nổi tiếng, đứng đầu là Đào Tấn, sau này là tác giả kiệt xuất của nhiều vở tuồng nổi tiếng.

Dưới thời vua Tự Đức, hàng trăm vở tuồng đã được sáng tác, hàng trăm đào kép giỏi quy tụ về kinh đô. Vua Đồng Khánh thì mê tuồng đến nỗi đã dùng tên các nhân vật trong vở tuồng ông yêu thích để đặt cho các cung nữ.

Còn vua Thành Thái cũng say sưa với nghệ thuật tuồng và rất trọng các đào kép giỏi, ông không chỉ ban thưởng tiền bạc mà còn phong tước hiệu cho nhiều bậc thầy hát bội.

Vua Thành Thái cũng được cho là Hoàng đế duy nhất của triều Nguyễn đã lên sân khấu diễn tuồng "đóng trò" đồng thời là một tay trống tuồng tài ba. Vua Khải Định cũng đam mê với tuồng. Ông đã thiết lập hẳn một nơi diễn tuồng riêng tại cung An Định, ban xiêm y tốt cho các đoàn hát, tạo điều kiện cho các tài năng phát triển…

Một dấu mốc đáng nhớ, từ sau thời Tự Đức, tuồng Huế dần vượt ra khỏi cung đình và trở thành sân khấu của quần chúng bình dân. Nhiều người đã tự đứng ra lập gánh hát, nuôi "đào", "kép" riêng và ganh đua với nhau. Nghệ thuật tuồng từ đó sống và phát triển được nhờ công chúng.

Tại kinh đô Huế, sân khấu tuồng dần lan ra những nơi công cộng. Những rạp hát nổi tiếng ở Huế trước năm 1945 có thể kể đến: Đồng Xuân Lâu, Kim Long, Bắc Hòa, Nam Hòa, An Cựu, Vĩ Dạ... Nhiều cô đào nổi danh của sân khấu tuồng Huế vẫn còn được nhắc đến như cô Bạch Trúc, cô Cầm, cô Thuôi, cô Ba Lài, cô Cháu Em, cô Nghè Đồng...

Trăn trở chuyện bảo tồn

Tuy nhiên, từ sau 1945, tuồng Huế mai một dần. Đặc biệt, trong vài năm trở lại đây, tuồng Huế đang vắng dần khán giả. Hầu như những người trẻ không mấy quan tâm, bởi họ rất ít hiểu và ít cảm thụ được loại hình diễn xướng truyền thống này.

Hiện nay, lực lượng nghệ sĩ tuồng ở Huế chủ yếu là các nghệ sĩ của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Cung đình Huế trực thuộc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế. Trong đó, gia đình của cố nghệ nhân tuồng La Cháu (nghệ nhân tuồng cung đình Huế dưới thời vua Bảo Đại) có nhiều thành viên kế thừa và theo đuổi nghệ thuật tuồng đến thế hệ thứ 3 như La Tuấn, La Thanh Hải, La Phước Cường…

Mặc dù vậy, trước thực trạng khán giả trẻ “quay lưng”, các buổi diễn thưa dần nên số lượng nghệ sĩ chuyển nghề cũng không ít. Trong khi các nghệ sĩ “gạo cội” trình diễn tuồng ngày một lớn tuổi, thì việc tìm người trẻ kế cận cũng là vấn đề nan giải, bởi không mấy bạn trẻ mặn mà với nghệ thuật tuồng.

Để tìm kiếm một hướng đi mới, lôi kéo khán giả đến rạp, một số ý kiến cho rằng, tuồng cung đình Huế cũng cần phải cải tiến. Tuy nhiên, theo GS Hoàng Chương, tuồng cung đình thì không thể cải tiến, mà phải giữ được tính nghiêm ngặt, tính bác học và tính cổ điển của nó. “Nếu cải tiến thì nó sẽ lai căng, kịch hóa và bị biến thành một dạng khác, không còn là tuồng cung đình”, GS Hoàng Chương nhận định.

Theo GS Hoàng Chương, Nhà hát nghệ thuật truyền thống Cung đình Huế hiện nay là không dàn dựng đề tài hiện đại, không chạy theo thị hiếu tầm thường, không biến tuồng thành kịch, "gieo vừng ra ngô".

Tuy vậy, người xem ngày nay thờ ơ với tuồng cung đình Huế, phần nào cũng bởi kịch bản tuồng ở những vở diễn mới thường là tẻ nhạt, người diễn tuồng hát chưa thật hay, chưa sâu như những nghệ sĩ, nghệ nhân tài danh ngày xưa.

Nghệ thuật tuồng chỉ tồn tại khi có khán giả, mà đông đảo nhất là giới trẻ, thanh niên, thiếu niên. Để bảo tồn tuồng cổ Huế, theo NSND Bạch Hạc, trước hết, cần đẩy mạnh việc phổ cập, xã hội hóa sâu rộng hoạt động biểu diễn nghệ thuật truyền thống; đưa nghệ thuật tuồng vào học đường một cách có hệ thống, chứ không chỉ mang tính hình thức, phong trào.

Thế Vũ