Quyết định này được đưa ra sau khi Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC) xác nhận ổ dịch mới tại tỉnh Ituri của Congo vào ngày 15/5. Tính đến ngày 16/5, khu vực này đã ghi nhận 336 trường hợp nghi nhiễm và 88 ca tử vong, trong đó hầu hết các ca bệnh đều tập trung tại Congo, ngoại trừ hai trường hợp được ghi nhận tại nước láng giềng Uganda.
Ổ dịch bắt đầu tại Mongwalu, một khu vực khai thác mỏ có lưu lượng giao thông cao ở tỉnh Ituri, miền đông Congo. Các ca bệnh sau đó đã di chuyển sang các vùng y tế Rwampara và Bunia khi bệnh nhân đi tìm kiếm sự chăm sóc y tế, từ đó "cho phép sự lây lan qua ba vùng y tế". Tỉnh Ituri nằm ở vùng sâu vùng xa phía đông Congo với hệ thống mạng lưới đường bộ yếu kém và cách thủ đô Kinshasa hơn 1.000 km.
Ngay sau khi dịch bệnh được xác nhận, Africa CDC đã triệu tập một cuộc họp điều phối cấp cao khẩn cấp với sự tham gia của các cơ quan thuộc Liên hợp quốc và các quốc gia đối tác. Vào ngày 16/5, Tổng Giám đốc Africa CDC, Tiến sĩ Jean Kaseya, cho biết nhiều biện pháp ứng phó then chốt đã được triển khai, bao gồm việc huy động nguồn lực từ các đối tác, triển khai các đội ngũ đa ngành tại các cửa khẩu biên giới, cách ly những người tiếp xúc có nguy cơ cao và tăng cường giám sát y tế.
Biến thể hiếm gặp, khó khăn tài chính
Các nhà chức trách y tế cho biết, đợt bùng phát hiện nay do virus Bundibugyo gây ra. Đây là một biến thể hiếm gặp của bệnh Ebola và hiện vẫn chưa có phương pháp điều trị hay vắc xin nào được phê duyệt, khiến việc chống lại dịch bệnh trở nên khó khăn hơn nhiều. Mặc dù Congo và Uganda đã trải qua hơn 20 đợt bùng phát Ebola kể từ khi bệnh này xuất hiện lần đầu vào năm 1976, nhưng đây mới chỉ là lần thứ ba chủng virus Bundibugyo được ghi nhận.
Một mối lo ngại lớn khác là vị trí của vùng dịch nằm rất gần biên giới với Uganda và Nam Sudan. Africa CDC cảnh báo nguy cơ lây lan thêm là rất cao do sự di chuyển dân cư đông đúc và các cuộc tấn công của các nhóm vũ trang đã khiến hàng ngàn người phải di dời trong năm qua. Hiện tại, các cơ quan chức năng đang chạy đua với thời gian để truy vết những người có thể đã tiếp xúc với virus, nhưng vẫn còn nhiều lỗ hổng lớn trong công tác này.
Tuy nhiên, vấn đề kinh phí vẫn là một bài toán nan giải. WHO đã giải ngân 500.000 USD để hỗ trợ ứng phó ban đầu, và Africa CDC cũng huy động được 2 triệu USD. Dù vậy, các cơ quan này thừa nhận đây chỉ là một phần rất nhỏ so với số tiền cần thiết để dập dịch. Các quan chức y tế cũng bày tỏ lo ngại về tác động từ việc cắt giảm ngân sách của Mỹ. Trước đây, Mỹ luôn là quốc gia hỗ trợ tích cực cho Congo trong các đợt bùng phát Ebola, điển hình là khoản viện trợ lên tới 11,5 triệu USD thông qua Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID) vào năm 2021.
WHO nhấn mạnh rằng, đợt bùng phát lần này chưa đáp ứng các tiêu chí để coi là tình trạng khẩn cấp đại dịch như Covid-19, đồng thời khuyến cáo các nước không nên đóng cửa biên giới quốc tế. Việc ban bố tình trạng khẩn cấp chủ yếu nhằm thúc đẩy các cơ quan tài trợ và các quốc gia hành động kịp thời. Tuy nhiên, hiệu quả của các tuyên bố này trong quá khứ vẫn còn gây tranh cãi. Chẳng hạn như vào năm 2024, khi WHO tuyên bố dịch đậu mùa khỉ ở châu Phi là tình trạng khẩn cấp toàn cầu, các chuyên gia nhận định hành động này chưa thực sự giúp các quốc gia bị ảnh hưởng tiếp cận nhanh chóng với vật tư y tế, thuốc men và vắc xin.
Nguồn gốc, đặc điểm virus Ebola
Bệnh do virus Ebola, còn được gọi là sốt xuất huyết Ebola, là một bệnh truyền nhiễm hiếm gặp nhưng cực kỳ nguy hiểm, có nguy cơ tử vong cao ở người. Các đợt bùng phát dịch chủ yếu xảy ra tại châu Phi. Virus Ebola lây từ động vật hoang dã sang người và tiếp tục lan truyền trong cộng đồng thông qua tiếp xúc từ người sang người.
Tỷ lệ tử vong trung bình của bệnh Ebola vào khoảng 50% số ca mắc. Trong các đợt dịch từng ghi nhận, tỷ lệ này dao động từ 25% đến 90%. Việc kiểm soát dịch bệnh hiệu quả phụ thuộc rất lớn vào sự tham gia và hợp tác của cộng đồng.
Bằng chứng hiện có cho thấy dơi ăn quả châu Phi nhiều khả năng đóng vai trò trong quá trình lây lan virus Ebola, thậm chí có thể là vật chủ tự nhiên của virus. Các nhà khoa học vẫn đang tiếp tục nghiên cứu để xác định rõ vai trò của loài dơi này trong cơ chế truyền bệnh.
Các dữ liệu về dịch tễ học và tiến hóa virus cho thấy Ebola có thể đã tồn tại từ rất lâu trước khi hai đợt dịch đầu tiên được ghi nhận. Sự gia tăng dân số, nạn phá rừng, lấn chiếm đất rừng cùng hoạt động săn bắt và tiêu thụ động vật hoang dã được xem là những yếu tố thúc đẩy virus phát tán mạnh hơn.
Triệu chứng của Ebola có thể xuất hiện từ 2 đến 21 ngày sau khi tiếp xúc với virus, trung bình khoảng 8–10 ngày. Bệnh thường khởi phát với các biểu hiện như sốt, đau nhức cơ thể và mệt mỏi, sau đó tiến triển nặng hơn với tiêu chảy và nôn ói.
