Trình bày tại hội thảo diễn ra ngày 5/3, ThS Nguyễn Văn Lương cho biết, trong nhiều năm qua, hoạt động thanh tra đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Các cuộc thanh tra được triển khai tương đối toàn diện, góp phần phát hiện, xử lý vi phạm, thu hồi tài sản cho Nhà nước, đồng thời kiến nghị sửa đổi, bổ sung nhiều cơ chế, chính sách còn bất cập.
Tuy nhiên, đến năm 2024, tổ chức bộ máy của ngành Thanh tra vẫn còn một số hạn chế. Hệ thống tổ chức còn cồng kềnh, nhiều tầng nấc, nhiều đầu mối; hiệu lực, hiệu quả hoạt động chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn. Tính độc lập, khách quan trong thực thi công vụ ở một số cơ quan thanh tra cấp bộ, ngành còn hạn chế.
Bên cạnh đó, hoạt động thanh tra theo ngành, lĩnh vực và theo cấp hành chính vẫn có tình trạng chồng chéo, trùng lặp hoặc giao thoa trong thực hiện nhiệm vụ.
Trước yêu cầu đổi mới tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, việc sắp xếp lại hệ thống cơ quan thanh tra trở thành nhiệm vụ quan trọng. Theo Kết luận số 50 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 18 về việc tổ chức, sắp xếp lại các cơ quan thanh tra cần hướng tới mục tiêu tập trung, thống nhất, chuyên nghiệp.
Đặc biệt, Kết luận số 134 của Bộ Chính trị về đề án sắp xếp hệ thống cơ quan thanh tra tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả đã xác định định hướng tổ chức lại hệ thống cơ quan thanh tra theo mô hình hai cấp nhằm khắc phục sự chồng chéo trong hoạt động thanh tra và tăng cường tính độc lập tương đối của các cơ quan thanh tra trong thực thi nhiệm vụ.
Việc sắp xếp lại hệ thống cơ quan thanh tra đã tạo ra những thay đổi lớn về tổ chức bộ máy của ngành, kéo theo yêu cầu phải định hình lại chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của các cơ quan thanh tra để phù hợp với mô hình tổ chức mới, bảo đảm hoạt động thanh tra được thực hiện thống nhất, hiệu quả và chuyên nghiệp hơn.
Trong bối cảnh đó, Luật Thanh tra năm 2025 đã được ban hành thay thế Luật Thanh tra năm 2022, với nhiều quy định mới về hệ thống tổ chức và những sửa đổi quan trọng liên quan đến chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan thanh tra. Cùng với đó, Nghị định số 109 quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Thanh tra Chính phủ cũng được ban hành để cụ thể hóa các quy định của luật.
Theo ThS Nguyễn Văn Lương, về cơ bản các cơ quan thanh tra và các đơn vị trực thuộc đã được phân công chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn theo mô hình tổ chức mới. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ để hoàn thiện chính sách và bảo đảm việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan thanh tra sau khi sắp xếp bộ máy.
Một trong những vấn đề được đặt ra là việc xác định vị trí, vai trò của cơ quan thanh tra trong bối cảnh mới. Hoạt động thanh tra đang chuyển mạnh từ tư duy “hậu kiểm, xử lý vi phạm” sang “chủ động, đồng hành, thúc đẩy phát triển”.
Bên cạnh đó, việc hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của các cơ quan thanh tra cũng cần phù hợp với cơ cấu tổ chức mới của bộ máy hành chính sau tinh gọn. Trong đó, cần bảo đảm sự phân cấp quản lý hợp lý, đồng thời tăng cường mối quan hệ giữa Thanh tra Chính phủ và Thanh tra tỉnh trong toàn hệ thống.
Đồng thời, cần phân định rõ ràng phạm vi chức năng giữa cơ quan thanh tra với các cơ quan giám sát khác như cơ quan kiểm tra của Đảng, Kiểm toán nhà nước nhằm xây dựng hệ thống giám sát quyền lực nhà nước đồng bộ, tránh chồng chéo.
Mặt khác, vấn đề được đặt ra là phạm vi chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn về thanh tra của cơ quan Thanh tra Chính phủ, Thanh tra tỉnh sau sắp xếp tổ chức bộ máy đã thực sự phù hay chưa? Có tạo ra khoảng trống trong đảm bảo kỷ luật, kỷ cương quản lý nhà nước ở trung ương và địa phương hay không? Đặc biệt là việc tích hợp các nhiệm vụ, quyền hạn nhất định trước đây thuộc về Thanh tra bộ và Thanh tra sở, Thanh tra huyện có đảm bảo sự phù hợp và khả thi.
Ngoài ra, quyền hạn của cơ quan thanh tra trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực cần tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của công tác này trong bối cảnh mới, đưa cơ quan thanh tra trở thành công cụ pháp lý mạnh mẽ hơn, hoạt động có trọng tâm, trọng điểm, không chỉ là công cụ xử lý vi phạm mà còn là “lá chắn liêm chính”, góp phần tạo ra tính bền vững của công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Mặt khác, chức năng, nhiệm vụ của cơ quan thanh tra trong công tác tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo. Do đó, cần tiếp tục nghiên cứu để phân công nhiệm vụ hợp lý, bảo đảm việc giải quyết khiếu nại, tố cáo được thực hiện hiệu quả và kịp thời.
Với mục tiêu đề xuất các quan điểm và giải pháp hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan thanh tra phù hợp với hệ thống tổ chức tinh gọn, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước trong bối cảnh mới, đề tài gồm ba chương: nghiên cứu cơ sở lý luận; phân tích thực trạng; và đề xuất quan điểm, giải pháp hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan thanh tra trong thời gian tới.
Tại hội thảo, các đại biểu đã đóng góp nhiều ý kiến nhằm hoàn thiện đề cương nghiên cứu. Theo đó, một số ý kiến cho rằng đề tài cần nhấn mạnh bối cảnh sau khi sắp xếp, tổ chức lại hệ thống cơ quan thanh tra, làm rõ những yêu cầu đổi mới đặt ra đối với hoạt động thanh tra trong mô hình tổ chức mới. Cần quan tâm nghiên cứu đổi mới phương thức hoạt động thanh tra, trong đó có việc triển khai thanh tra trên môi trường số, thanh tra trực tuyến, thanh tra từ xa gắn với yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý nhà nước.
Các đại biểu cũng đề nghị nhóm nghiên cứu bổ sung phương pháp khảo sát, phân tích thực tiễn; tăng cường nghiên cứu tại các cơ quan thanh tra sau khi sắp xếp tổ chức bộ máy để có cơ sở đánh giá đầy đủ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai mô hình mới.
Đồng thời, cần tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện cơ cấu tổ chức bên trong của các cơ quan thanh tra, bảo đảm sự phân công nhiệm vụ rõ ràng, phù hợp với chức năng và yêu cầu hoạt động.
Ngoài ra, đề tài cần làm rõ vị trí, vai trò của cơ quan thanh tra trong hệ thống cơ quan nhà nước; phân biệt rõ chức năng thanh tra gắn với cơ quan thanh tra với các chức năng quản lý nhà nước khác. Đồng thời, cơ quan thanh tra cần nắm bắt đầy đủ hệ thống thông tin phục vụ công tác quản lý nhà nước, đặc biệt là thông tin từ các cơ quan quản lý nhà nước trong các ngành, lĩnh vực nhằm nâng cao chất lượng hoạt động thanh tra và hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực.
