Trong bối cảnh mới, việc phân định rạch ròi giữa báo chí cách mạng – với sứ mệnh chính trị, tư tưởng và giáo dục xã hội – và truyền thông thương mại, hoạt động theo cơ chế thị trường, là yêu cầu cần thiết để hướng tới sự phát triển chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại của nền báo chí Việt Nam.
Báo chí cách mạng: trụ cột tư tưởng của đời sống chính trị - xã hội
PGS.TS Nguyễn Ngọc Oanh, Trưởng khoa Quan hệ quốc tế, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, cho rằng: Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, khi nhấn mạnh nhiệm vụ “xây dựng nền báo chí, xuất bản, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại”, đã thể hiện rõ sự quan tâm sâu sắc của Đảng và Nhà nước đối với một lĩnh vực có vai trò đặc biệt trong đời sống chính trị – xã hội Việt Nam.
Theo ông Oanh, trong bối cảnh phát triển mới hiện nay, khái niệm “nền báo chí, xuất bản, truyền thông” được nêu trong văn kiện mang hàm nghĩa rất rộng. Nó bao gồm không chỉ báo chí nói riêng, mà cả hoạt động xuất bản và truyền thông đại chúng trên các nền tảng số – nơi thông tin được lan tỏa với tốc độ và phạm vi chưa từng có. Báo chí, với các chức năng cơ bản như thông tin, phản biện, giám sát, giữ gìn và phát triển văn hóa…tiếp tục đóng vai trò trung tâm trong việc định hướng tư tưởng, định hướng dư luận xã hội hướng tới việc xây dựng niềm tin và khơi dậy khát vọng phát triển trong nhân dân.
Ông nhắc lại, nền báo chí cách mạng Việt Nam có xuất phát điểm từ phong trào yêu nước, gắn liền với quá trình đấu tranh giành độc lập, tự do. Ngay từ buổi đầu, các nhà cách mạng đã coi báo chí là công cụ tuyên truyền, là vũ khí đấu tranh giai cấp, góp phần lan tỏa tinh thần yêu nước và lý tưởng cách mạng. “Báo chí Việt Nam ra đời từ sứ mệnh cách mạng, vì vậy nó luôn được xem là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng – văn hóa”, PGS Ngọc Oanh nhấn mạnh.
Trong thời kỳ mới, khi công cuộc đổi mới, hội nhập và chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, chúng ta cần có cách nhìn hiện đại hơn về báo chí – đúng như tinh thần của Dự thảo Văn kiện. PGS Ngọc Oanh cho rằng, vai trò và vị trí của báo chí cách mạng trong hệ thống chính trị đã được khẳng định xuyên suốt lịch sử.
“Chỉ ở những quốc gia coi báo chí là một phần của thể chế chính trị thì báo chí mới thực sự được coi trọng và được giao trọng trách lớn lao như ở Việt Nam”, ông nói. Chính vì vậy, hệ thống báo chí nước ta luôn thuộc sở hữu công, gắn liền với Nhà nước – không có báo chí tư nhân, không có báo chí đứng ngoài chính trị.
Theo ông, điều này không chỉ thể hiện đặc trưng của nền báo chí cách mạng mà còn phản ánh sự coi trọng đặc biệt của Đảng và Nhà nước đối với lĩnh vực thông tin, truyền thông và văn hóa. Việc nhiều nhà báo, lãnh đạo cơ quan báo chí đảm nhiệm các vị trí quan trọng trong bộ máy lãnh đạo của Đảng và Nhà nước là minh chứng rõ rệt cho sự gắn bó hữu cơ ấy. Báo chí, ở góc nhìn rộng hơn, không chỉ là công cụ quản lý xã hội mà còn là vũ khí tư tưởng – văn hóa, có nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, phản bác những luận điệu sai trái, xuyên tạc của các thế lực thù địch.
“Vai trò đó của báo chí đã, đang và sẽ tiếp tục được khẳng định trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”, ông Oanh khẳng định. Ông tin rằng sau Đại hội XIV, Đảng và Nhà nước sẽ tiếp tục thể chế hóa mạnh mẽ hơn nữa các chủ trương, chính sách nhằm phát huy vai trò của báo chí trong phát triển con người và văn hóa Việt Nam.
Và chính vì thế, việc dự thảo văn kiện nhấn mạnh định hướng “xây dựng nền báo chí, xuất bản, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại” không chỉ là yêu cầu về chuyên môn, mà còn là định hướng chiến lược cho sự phát triển tư tưởng và văn hóa quốc gia trong thời kỳ mới.
Phân định rõ giữa báo chí cách mạng và truyền thông – bước đi cần thiết hướng đến chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại
Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Oanh, trong Dự thảo Văn kiện trình Đại hội XIV, cụm từ “báo chí, xuất bản, truyền thông” được sử dụng như một khái niệm tổng hợp, phản ánh xu thế phát triển đa dạng của lĩnh vực thông tin hiện nay.
Theo ông Oanh, trong văn kiện đã có sự nhận thức phân biệt rất rõ khi tách khái niệm “báo chí, xuất bản, truyền thông”. Trước đó, người ta thường viết “báo chí, truyền thông, xuất bản…” là có ý coi báo chí truyền thông là một. Các khái niệm “chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại” được nêu ra mang tính khái quát, nhưng cũng là định hướng phát triển cốt lõi cho nền báo chí Việt Nam trong kỷ nguyên số: hiện đại trong phương thức, nhưng nhân văn trong nội dung và mục tiêu phục vụ con người.
Điều này cũng được khẳng định trên thực tế phát triển của báo chí và của truyền thông hiện nay, khi công nghệ và kỹ thuật truyền thông phát triển thì sự phân định đã được hình thành khá rõ ràng. Báo chí và truyền thông là hai lĩnh vực có sự khác biệt căn bản về bản chất, chức năng và mục tiêu hoạt động.
Báo chí cách mạng có chức năng chính trị – xã hội rõ ràng, gắn liền với định hướng tư tưởng của Đảng, phục vụ lợi ích quốc gia, dân tộc và nhân dân. Báo chí ở Việt Nam đều thuộc về Nhà nước. Trong khi đó, truyền thông là một phạm trù rộng hơn, bao gồm nhiều loại hình hoạt động theo các quy luật riêng – có thể mang tính kinh tế, thương mại hoặc văn hóa – xã hội. Ở nhiều quốc gia phát triển, truyền thông được xem là một ngành công nghiệp, một lĩnh vực kinh tế sáng tạo, vận hành theo cơ chế thị trường.
Ở Việt Nam hiện nay, nhiều cơ sở giáo dục đại học đã mở ngành đào tạo về truyền thông, như truyền thông marketing, truyền thông kinh tế, truyền thông đại chúng đào tạo một lực lượng lao động cho truyền thông kinh tế… Bộ giáo dục đào tạo cũng xây dựng Chuẩn chương trình đào tạo ngành báo chí và thông tin trong đó có nhiều chuyên ngành truyền thông với những tiêu chí riêng. Trong khi đó, báo chí cách mạng Việt Nam, với truyền thống gần một thế kỷ, không chỉ dừng lại ở hoạt động truyền thông thuần túy, mà mang trong mình sứ mệnh chính trị, tư tưởng và giáo dục xã hội. “Chính điều đó tạo nên bản sắc riêng, khác biệt và cũng là sức mạnh của nền báo chí cách mạng Việt Nam”, PGS.TS Nguyễn Ngọc Oanh nhấn mạnh.
Ông cho rằng, nếu phân biệt rạch ròi, báo chí cách mạng cần được nhận diện như một lĩnh vực độc lập trong thể chế chính trị. Không chỉ được thể hiện trong Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV, mà ngay trong Luật Báo chí năm 2016 (và dự kiến sửa đổi sắp tới) cũng cần xác định rõ báo chí cách mạng là những cơ quan thuộc hệ thống chính trị của Đảng và Nhà nước.
Bên cạnh đó, báo chí vẫn tồn tại những hoạt động truyền thông mang tính kinh tế – xã hội khác mà chúng ta đang gọi là “Kinh tế báo chí”, điều này cần được quản lý và phát triển theo những cơ chế phù hợp với nguyên tắc của truyền thông phục vụ mục đích kinh tế.
Cũng theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Oanh, điểm khác biệt cốt lõi nằm ở nguồn gốc tư tưởng: báo chí cách mạng Việt Nam ra đời và phát triển trên nền tảng chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, lấy lợi ích của dân tộc và nhân dân làm trung tâm. Trong khi đó, truyền thông hiện đại ở nhiều nước tư bản chủ yếu vận hành theo nguyên tắc thị trường, lấy lợi nhuận và sức ảnh hưởng làm mục tiêu. Điều này khiến không ít các chủ thể truyền thông ngoài Nhà nước có thể đưa thông tin theo góc nhìn riêng, thậm chí thiên lệch.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, việc phân biệt rạch ròi sẽ tạo nên một môi trường truyền thông quốc tế lành mạnh hoạt động đúng luật pháp và đạo đức xã hội ở Việt Nam và cũng thúc đẩy truyền thông phát triển.
Nếu vận dụng các lý thuyết truyền thông quốc tế, có thể thấy mỗi chủ thể truyền thông đều có mục tiêu và đối tượng khác nhau. Doanh nghiệp truyền thông sản phẩm hướng tới khách hàng tiêu dùng; truyền thông nội bộ tập trung vào người lao động; còn báo chí cách mạng lại có sứ mệnh cao cả là hướng đến công chúng xã hội, với mục tiêu tạo dựng niềm tin vào Đảng và Nhà nước, củng cố khối đại đoàn kết và thúc đẩy phát triển đất nước. “Đó là chức năng đặc biệt, không thể thay thế của báo chí cách mạng Việt Nam”, ông Oanh khẳng định.
Theo ông, để xây dựng nền báo chí, xuất bản, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại như tinh thần văn kiện, cần xác định rõ ranh giới giữa ba lĩnh vực: báo chí gắn với nhiệm vụ chính trị – xã hội; xuất bản thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng và giáo dục; còn truyền thông thiên về hoạt động kinh tế, thương mại, tương tác xã hội. Khi mỗi lĩnh vực được nhận diện đúng chức năng và phương thức vận hành, chúng ta mới có thể hướng tới sự phát triển chuyên nghiệp, hiện đại và nhân văn thực sự.
PGS.TS Nguyễn Ngọc Oanh nhấn mạnh:
“Nếu được góp ý với văn kiện, tôi cho rằng cần xây dựng nền báo chí cách mạng nhân văn, hiện đại và một nền truyền thông đáp ứng yêu cầu thực tiễn phát triển của đất nước và hội nhập quốc tế sâu rộng”.
