Đào tạo lại – khó ở đâu?
Thực tế trong mỗi toà soạn, song song với bài toán công nghệ “chậm nhịp” thì một nỗi lo lớn hơn chính là sức ép từ đội ngũ nhân sự. Không bàn về số lượng mà nhìn ở góc độ chất lượng để một người có thể làm được nhiều việc, có nhiều kĩ năng xử lý thông tin trên nhiều nền tảng… lại không hề dễ dàng. Đào tạo lại là điều tất yếu, rõ ràng là vậy nhưng với sức ép thời gian, sức ép của việc “không thể sai sót”… đang đẩy nhiều cơ quan báo chí vào thế… căng như dây đàn. Khi sáp nhập thì mấu chốt không chỉ là có thêm ấn phẩm hay thêm nền tảng mà phải xây dựng được một tòa soạn hội tụ đúng nghĩa – nơi nội dung được sản xuất, xử lý, và phân phối theo một chu trình hiện đại, dựa trên công nghệ và chuyên môn sâu. Nhưng bài toán khó là chủ trương thì rất đúng nhưng nếu không “khoan sức người” hoặc không có bản kế hoạch đào tào lại một cách “đúng người, đúng việc” thì lại rất khó hiệu quả.
Nhà báo Phạm Tùng Lâm, Trưởng đại diện Báo Hànộimới tại TP.HCM cho rằng “điểm nghẽn” lớn nhất trong triển khai mô hình tòa soạn hội tụ trong hành trình này nằm ở yếu tố con người. Khi nhiều cơ quan báo chí thúc đẩy xu hướng phóng viên “2 trong 1” hay “all in one”, tính chuyên nghiệp đang bị hy sinh đáng kể. Tức là một phóng viên cùng lúc phải viết, quay, dựng, xử lý âm thanh, sản xuất video ngắn… thì thật khó có thể tạo ra sản phẩm chất lượng cao ở bất kỳ mảng nào. Thậm chí, những mảng chuyên biệt như điều tra, phóng sự, truyền hình chuyên sâu hay sản phẩm dữ liệu cần một đội ngũ có nghiệp vụ bài bản, chất lượng cao để tạo nên bản sắc chứ không thể chỉ đào tạo phóng viên chạy theo tin tức sự kiện đơn thuần.
Cái khó nữa là, việc xuất bản trên nhiều nền tảng cũng tạo áp lực lớn hơn cho người làm nghề. Mỗi nền tảng có cơ chế riêng; từ báo in cần chiều sâu phân tích, báo điện tử đòi hỏi multimedia mạnh, đến TikTok yêu cầu sự sáng tạo bằng video dọc, còn Instagram đặt nặng yếu tố thẩm mỹ. Cho nên nếu đội ngũ chuyên môn không đào tạo “chuyên biệt hoá” được thì sẽ tạo ra những nội dung giống nhau ở mọi nơi, vừa thiếu bản sắc, vừa kém hiệu quả và “ná ná” những tin tức một định dạng như kiểu AI thực hiện ồ ạt.
Cũng đặt vấn đề này là trọng tâm cần đưa ra trong hành trình “tinh gọn để mạnh”, đại tá Phan Tùng Sơn, Trưởng Ban Đại diện Báo Quân đội nhân dân tại TP. Hồ Chí Minh cho rằng, bên cạnh hạ tầng công nghệ, nguồn nhân lực chính là “điểm tựa chiến lược”, quyết định chất lượng tác phẩm, sức cạnh tranh của thương hiệu và hiệu quả quản trị tòa soạn. Thực tiễn cho thấy, tòa soạn hội tụ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có đội ngũ tinh gọn, chất lượng cao, được đào tạo bài bản và làm chủ công nghệ. Ông không khỏi trăn trở về bài toán khó đó là việc xây dựng, bồi dưỡng nguồn nhân lực “đa” và “tinh”. Đây vừa là mục tiêu, vừa là giải pháp cho bài toán nguồn nhân lực của tòa soạn hội tụ. Trong môi trường truyền thông đa nền tảng, đòi hỏi người làm báo phải tích hợp nhiều kỹ năng: quay – chụp – viết, dựng – phát trực tiếp, tối ưu SEO, phân tích dữ liệu người xem. Đây là yêu cầu “đa” – điều kiện cần của tòa soạn hội tụ. Tuy nhiên, chỉ “đa” là chưa đủ. Để tạo bản sắc, tòa soạn cần có đội ngũ “tinh”. Và đây mới là điều kiện đủ. Đó là những nhà báo tinh hoa, chuyên sâu, xứng tầm chuyên gia trong từng loại hình: báo in, báo hình, báo nói, báo điện tử và mạng xã hội. Họ vừa là những người tạo ra sản phẩm đặc sắc, vừa là đầu tàu dẫn dắt dòng chảy nội dung và giữ vững thương hiệu của cơ quan báo chí trong bối cảnh AI phát triển mạnh. Làm sao để “đủ” thì cần nỗ lực và đầu tư ở mỗi toà soạn.
Quan trọng là “vào việc” như thế nào!
Nói đi thì phải nói lại, câu chuyện “vào việc” trên thực tế đang đòi hỏi sự bắt nhịp, trong bối cảnh này lại càng cấp thiết. Dù không thể “đốt cháy giai đoạn” nhưng cũng không thể để chậm “chuyến tàu đào tạo lại”. Chính vì điều tất yếu đó nên việc đào tạo lại theo xu hướng hiện đại, tập huấn bồi dưỡng nhân sự bắt nhịp xu hướng trong sản xuất tin bài, sử dụng công nghệ trong hoạt động tác nghiệp sao cho hiệu quả… đã và đang được các cơ quan báo chí tổ chức, triển khai rất nhiều thời gian qua.
Đặc biệt, các toà soạn liên tục đào tạo kỹ năng ứng dụng AI cho đội ngũ phóng viên, biên tập viên… không chỉ là một yêu cầu kỹ thuật, mà còn là biểu hiện của tư duy làm báo hiện đại - lấy người đọc làm trung tâm, lấy công nghệ làm đòn bẩy. Đây là nền tảng để báo không chỉ “chuyển đổi số” mà còn “phát triển bền vững”.
Tất nhiên, việc đầu tư đào tạo lại theo ông Nguyễn Tố Bình - Tổng Thư ký Tòa soạn Báo Người Lao động chia sẻ thì then chốt vẫn phải là đổi mới tư duy trong đội ngũ lãnh đạo tòa soạn, lãnh đạo các phòng/ban và phóng viên. Mọi nội dung đều phải trả lời câu hỏi: độc giả cần gì, họ muốn xem ở đâu, bằng hình thức nào… để từ đó định hình cho mô hình tổ chức tòa soạn. Công tác tổ chức tòa soạn phải linh hoạt, theo hướng đa năng - đa nhiệm - tinh gọn - hiệu quả - số hóa.
Có thể việc đào tạo lại chưa thể ngày một ngày hai nhưng những kĩ năng cơ bản theo ông Tố Bình là phải đạt được. Không thể tồn tại một phóng viên chỉ biết viết mà không biết hình, không biết quay clip; không thể có một biên tập viên chỉ biết sửa câu, sửa chữ mà không biết tư duy đề tài, tổ chức đề tài; không thể có một thư ký tòa soạn chỉ biết lên trang, bấm nút xuất bản mà không biết sử dụng công cụ phân tích dữ liệu để hiểu độc giả...
Bên cạnh đó, cũng cần nói thêm, kinh nghiệm truyền thống vẫn giữ vai trò nền tảng, nhưng cách thể hiện cần hiện đại hơn và đây cũng là bài toán trong đào tạo đội ngũ. Một phóng sự dài có thể chia thành nhiều clip ngắn, một loạt bài điều tra có thể làm thành e-magazine sinh động - đó là những kỹ năng tối thiểu của một tòa soạn số. Dữ liệu và công nghệ là nền tảng để phát triển lâu dài. Tòa soạn phải có chiến lược dữ liệu: lưu trữ, phân loại, tái sử dụng và phân tích; phải đầu tư các công cụ công nghệ (CMS, AI, tối ưu SEO…) để phục vụ quá trình sản xuất nội dung.
Còn với ông Ngô Văn Hải – Phó Tổng biên tập phụ trách Báo điện tử VTC News thì cách làm cũng không nên ồ ạt và như ông nói “yêu cầu quá cao là hỏng”, cho nên với VTC News, một đề tài được giao cho nhóm nội dung gốc khai thác và xử lý thông tin cốt lõi. Từ đó, các nhóm định dạng (video, mạng xã hội, audio, đồ họa) lần lượt chuyển thể và tối ưu theo phong cách của từng nền tảng, nhưng vẫn cùng một tinh thần và thông điệp. Cách làm này giúp báo vừa đảm bảo bản sắc, vừa tăng tốc độ lan tỏa, tránh tình trạng “mạnh ai nấy làm” mà nhiều tòa soạn số đang gặp phải. Nhưng ông Hải cũng chia sẻ thẳng thắn rằng, chỉ cần một nửa số phóng viên hội tụ được năng lực trên đã là thành công.
Có thể nói, hành trình tinh gọn là cơ hội vàng để các cơ quan tái cấu trúc bộ máy, chuẩn hóa quy trình và đặc biệt là “đạo tạo lại” nhân sự phù hợp hơn nữa với bối cảnh mới. Điều này không hẳn chỉ nhìn vào câu chuyện kĩ năng của từng người trong hệ thống mà rõ ràng còn cần nhìn rộng ra là bài toán trong chiến lược dùng người đúng, sử dụng đúng việc, thực chất, hiệu quả hơn. Chiến lược đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực cũng vì thế đòi hỏi tính hợp lý, phù hợp để vừa “đa”, vừa “tinh”…
