Đường ray pháp lý đã mở
Luật Báo chí sửa đổi vừa được Quốc hội thông qua thể hiện bước tiến rất quan trọng trong tư duy quản lý Nhà nước về báo chí, phù hợp với bối cảnh mới của đất nước và thế giới. PGS. TS. Bùi Hoài Sơn - Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hoá, Giáo dục của Quốc hội nhận định rằng: Điều đầu tiên là luật đã định vị lại vai trò báo chí trong hệ sinh thái truyền thông hiện đại, khi báo chí không chỉ là thiết chế thông tin phục vụ nhiệm vụ chính trị, mà còn là một lĩnh vực sáng tạo, gắn với kinh tế dữ liệu, công nghệ, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Báo chí đã bước vào một kỷ nguyên mới – nơi thông tin và tri thức trở thành nguồn lực phát triển và luật lần này đã tạo hành lang pháp lý để báo chí có thể hoạt động năng động hơn, sáng tạo hơn nhưng vẫn đặt trách nhiệm xã hội và kỷ cương nghề nghiệp lên hàng đầu.
Ngoài ra, báo chí sẽ bớt lệ thuộc vào mô hình tài chính truyền thống, có thêm điều kiện thực hiện dịch vụ trong khuôn khổ pháp luật, đặt hàng công, quảng cáo minh bạch, liên kết nội dung có kiểm soát, chuyển đổi số tòa soạn và phát triển kinh tế báo chí lành mạnh. Điều này rất quan trọng, bởi một nền báo chí bền vững cần cả nguồn lực kinh tế và sự tin cậy của công chúng. Ông Sơn cũng đặc biệt nhấn mạnh, những đột phá về khung pháp lý để phát triển báo chí số, báo chí đa nền tảng, dịch vụ báo chí, kinh tế báo chí – dữ liệu và hoạt động liên kết truyền thông… đã mở ra những hướng phát triển cho báo chí. Báo chí có thể mở rộng không gian hoạt động, tham gia một số loại hình dịch vụ công, dịch vụ thương mại theo quy định của pháp luật, nhưng phải bảo đảm minh bạch, chuẩn mực nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội. Đây là tư duy mới, rất hiện đại, giúp báo chí không chỉ ổn định tài chính mà còn mở ra cơ hội phát triển trong một thị trường cạnh tranh khốc liệt với các nền tảng xuyên biên giới…
Phân tích của ông Bùi Hoài Sơn rõ ràng đã phần nào “giải toả” những áp lực, thách thức mà các cơ quan báo chí trên hành trình “tinh gọn” đang gặp phải. Bởi hiện nay “nút thắt” trong quá trình này là một mặt phải giải quyết bài toán tổ chức lại bộ máy, nhân sự và quy trình sản xuất, trong bối cảnh nguồn lực tài chính và nhân sự báo chí vốn đã hạn chế. Mặt khác, yêu cầu hội tụ công nghệ, đa nền tảng và đổi mới mô hình sản xuất, phân phối nội dung đòi hỏi năng lực quản trị, trình độ chuyên môn và tầm nhìn chiến lược mới. Ngoài ra, việc hợp nhất các cơ quan với bản sắc, văn hóa tổ chức và mô hình hoạt động khác nhau, phát sinh xung đột trong chức năng, tâm lý nghề nghiệp…
Những thách thức từ bài toán con người, tài chính, công nghệ ấy hoàn toàn có thể trở thành cơ hội để các tòa soạn, đặc biệt là các cơ quan báo chí của các tỉnh, thành phố thúc đẩy nhanh tái cấu trúc tổ chức, quy trình và công nghệ theo hướng hội tụ số. Nhưng mọi cơ hội cần có sự nắm bắt và cần những lực đẩy đủ mạnh từ các cơ chế, chính sách và Luật Báo chí sửa đổi được thông qua đang tạo thành một “đường ray pháp lý” chuẩn mực để góp phần giải quyết những vấn đề này.
Mệnh lệnh hành động
Vấn đề đặt ra là phải vận dụng Luật Báo chí sửa đổi như thế nào để tạo thành “bệ đỡ” pháp lý cho bài toán khó khăn của các cơ quan báo chí, từ đó tạo nên sức mạnh phát triển.
Theo quyết định của Chính phủ đến năm 2030, thì 100% số cơ quan báo chí đưa nội dung lên các nền tảng số, vận hành mô hình tòa soạn hội tụ và các mô hình phù hợp sự phát triển của khoa học, công nghệ tiên tiến trên thế giới. Làm thế nào để vừa đi giữa những thay đổi, vừa tìm cho mình một con đường phù hợp mang tính bền vững?
Ông Nguyễn Minh Đức - Tổng Biên tập Báo HàNộiMới cho rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số, cạnh tranh thị trường và sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo, cơ chế hiện nay đã bộc lộ hạn chế và cần được sửa đổi, mở rộng để trở nên linh hoạt, thân thiện hơn với hoạt động báo chí hiện đại. Trong bối cảnh mới, báo chí cần một mô hình tổ chức mới, phù hợp quy mô phát triển và xu hướng trên thế giới. Chẳng hạn, trong quá trình sắp xếp, cơ quan báo chí cần được xem xét tổ chức theo mô hình cơ quan báo chí chủ lực đa phương tiện, hoặc tiến tới mô hình tổ hợp truyền thông đa nền tảng.
Ngay trong Quy định 373 về tổ chức bộ máy các cơ quan báo chí và phát thanh - truyền hình địa phương, các tỉnh, thành ủy được quyền quyết định mở thêm phòng, ban, đơn vị sự nghiệp tùy theo điều kiện thực tế, miễn là bảo đảm nhiệm vụ và tự chủ tài chính. Đây là quy định rất mở, tạo điều kiện để các địa phương lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh phát huy truyền thống, giữ vững thế mạnh, đồng thời xây dựng mô hình tổ chức phù hợp với sứ mệnh trong tương lai. Rõ ràng, chỉ khi có cơ cấu tổ chức mới, báo chí mới có thể phát triển đúng xu hướng chuyển đổi số, báo chí số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo… “Luật Báo chí sửa đổi được thông qua, báo chí sẽ có một môi trường pháp lý tích cực, minh bạch và thuận lợi hơn để phát triển; vừa phát huy đầy đủ giá trị của báo chí cách mạng, vừa hạn chế bất cập, loại bỏ các tiêu cực đã từng gây cản trở trong quá trình phát triển của ngành” – ông Nguyễn Minh Đức khẳng định.
Đặc biệt, một trong những điểm nhấn của Luật Báo chí sửa đổi, theo PGS. TS. Bùi Hoài Sơn là đã nhận diện đúng bản chất của thách thức và mở ra khung pháp lý cần thiết để báo chí có thể thích ứng trong kỷ nguyên truyền thông số. “Lần đầu tiên, báo chí được nhìn nhận như một hệ sinh thái đa nền tảng, có thể cung cấp dịch vụ số, phân tích dữ liệu, nội dung theo yêu cầu; có quyền liên kết với các tổ chức kinh tế, xã hội; có thể khai thác giá trị dữ liệu trong khuôn khổ bảo vệ quyền riêng tư” - ông Sơn khẳng định.
Luật đã phân định rõ mô hình sản xuất nội dung, hoạt động liên kết, dịch vụ báo chí, trách nhiệm giải trình và kiểm soát chất lượng thông tin, thay vì để thị trường tự vận động một cách tự phát. Trong khi mạng xã hội và nền tảng xuyên biên giới tạo ra một môi trường thông tin hỗn độn, thì luật yêu cầu báo chí phải nâng cao chuẩn mực nghề nghiệp, an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu, trách nhiệm nội dung… Điều này không chỉ giúp báo chí cạnh tranh bằng chất lượng, mà còn giữ lại điểm mạnh tự thân của báo chí: tính xác thực, kiểm chứng, trách nhiệm và công ích – những giá trị mà mạng xã hội không thể thay thế.
PGS. TS. Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh: “Tôi cho rằng luật chưa thể giải quyết hết mọi vấn đề công nghệ, nhưng đã đặt đúng nền tảng: mở rộng không gian đổi mới sáng tạo, cho phép phát triển kinh tế báo chí, nhưng đồng thời siết chặt quy định nội dung, trách nhiệm lãnh đạo, thu hồi giấy phép khi vi phạm. Như vậy, thách thức công nghệ sẽ được giải quyết bằng thiết chế chuyên nghiệp – chứ không phải bằng sự buông lỏng”.
Có thể nói, việc thích ứng trong kỷ nguyên số mà Luật Báo chí (sửa đổi) đã mở ra cùng với lực đẩy từ Nghị quyết 57 đang dần đi vào cuộc sống vừa là cơ hội để báo chí tối ưu hoá mình, vượt lên trên các khó khăn, thách thức hiện nay trong hành trình tinh gọn để mạnh. Đây cũng là cơ hội để báo chí tái cấu trúc nguồn nhân lực, hình thành đội ngũ nhà báo số, kỹ sư dữ liệu, chuyên gia phân tích truyền thông vừa tinh thông nghiệp vụ, vừa thành thạo công nghệ. Luật Báo chí (sửa đổi) cùng với Nghị quyết 57 chính là “trợ lực” mạnh mẽ, giúp báo chí Việt Nam tiếp tục khẳng định vị thế, giữ vững bản sắc, thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị và tiên phong đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ trong kỷ nguyên mới. Luật Báo chí (sửa đổi) sẽ còn tiếp tục có những văn bản hướng dẫn cụ thể hơn nữa để luật đi vào cuộc sống một cách hiệu quả nhưng chắc chắn rằng, với những điểm sáng từ luật sẽ là mệnh lệnh hành động cho các cơ quan báo chí trong hành trình tinh gọn để mạnh.
