Tại buổi thảo luận giữa các chuyên gia báo chí và công nghệ do công ty tư vấn công nghệ truyền thông Connectopia tổ chức hôm 17/3, nhiều ý kiến cho rằng ngành đang đi lệch hướng khi quá phụ thuộc vào các chỉ số bề mặt.
Các thước đo quen thuộc như lượt nhấp, thời gian đọc, chia sẻ hay bình luận hiện chi phối mạnh quyết định biên tập. Nhưng khi phân tích sâu hơn, một thực tế lộ rõ. Những nội dung tạo ra nhiều tương tác nhất thường là những nội dung gây tranh cãi hoặc kích thích cảm xúc tiêu cực, đặc biệt là sự tức giận.
Điều này khiến “tương tác” trở thành một mục tiêu có vấn đề. Nếu độc giả phản ứng chủ yếu vì bức xúc, thì mối quan hệ giữa báo chí và công chúng đang bị định hình theo hướng lệch lạc.
Một nguyên nhân quan trọng nằm ở việc các tòa soạn đang áp dụng logic của mạng xã hội. Trước thời internet, độc giả chỉ đơn giản là mua và đọc báo. Không có việc đo đếm chi tiết từng hành vi. Ngày nay, khi chạy theo các chỉ số giống nền tảng số, báo chí đang dần ưu tiên những phản ứng tức thì, thay vì giúp độc giả hiểu vấn đề một cách đầy đủ và sâu sắc.
Trong khi đó, giá trị cốt lõi của báo chí là giúp công chúng nắm bắt những vấn đề phức tạp. Nhiệm vụ này khác xa với việc giữ người đọc ở lại trang trong vài chục giây.
AI đang giúp các tòa soạn xử lý dữ liệu nhanh hơn, nhưng không làm thay đổi thực tế là nhiều nơi vẫn bị các chỉ số tương tác chi phối. Với những đơn vị dựa vào mô hình thu phí, AI có thể rút ngắn đáng kể thời gian phân tích độc giả, biến những công việc từng mất hàng tuần thành vài giờ. Nhưng nếu mục tiêu vẫn là tối đa lượt click hay chia sẻ, tốc độ nhanh hơn chỉ khiến việc chạy theo các tín hiệu lệch lạc diễn ra mạnh hơn.
Một số tòa soạn đã dùng AI để mô phỏng hành vi người dùng hoặc theo dõi xu hướng thảo luận trên mạng. Cách làm này giúp phát hiện chủ đề “có khả năng tạo tương tác”, nhưng không đảm bảo đó là nội dung có giá trị. Việc hiểu độc giả, vì thế, vẫn phụ thuộc vào cách người làm báo chọn lọc và đánh giá thông tin, chứ không nằm ở công cụ.
Rào cản lớn nhất hiện nay không phải công nghệ mà là tư duy làm nghề. Khi các chỉ số tương tác trở thành thước đo chính, nhà báo dễ bị cuốn vào việc sản xuất nội dung nhằm tạo phản ứng nhanh, thay vì đào sâu vấn đề. Sự xuất hiện của AI không tự động sửa được điều này, thậm chí còn có thể khuếch đại nó nếu không được kiểm soát.
Nguy cơ lớn hơn là ngành báo chí lặp lại sai lầm từ thời kỳ đầu internet, khi quá tập trung thích nghi với công cụ mới mà không nhìn lại mục tiêu cốt lõi. Nếu AI chỉ được dùng để tối ưu những chỉ số cũ, các tòa soạn có thể tiếp tục đi chệch hướng.
Cuối cùng, bài toán vẫn quay về mô hình phát triển bền vững. Công nghệ không thể thay thế bản sắc hay niềm tin của độc giả. Giá trị thực của tương tác không nằm ở con số hiển thị, mà ở việc độc giả quay lại vì họ thấy nội dung đáng đọc và đáng tin.
Trong bối cảnh đó, AI chỉ nên là công cụ hỗ trợ. Cách sử dụng nó mới là yếu tố quyết định liệu báo chí có thoát khỏi vòng xoáy chạy theo tương tác hay không.
