Không gian mạng, nơi “tranh chấp” niềm tin
Hơn một thế kỷ trước, từ tờ Thanh Niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh sáng lập, Báo chí Cách mạng Việt Nam ra đời. Tiếp nối mạch nguồn ấy, những trang báo đã đi cùng những cuộc trường chinh của đất nước, từ chiến hào kháng chiến đến công cuộc đổi mới, từ những bản tin còn thủ công đến các newsroom (phòng tin tức/tòa soạn) vận hành bằng dữ liệu số hôm nay. Nhưng chưa bao giờ báo chí đứng trước một cuộc chuyển mình mạnh mẽ, nhanh chóng như hiện tại. Đây không đơn thuần là thay đổi công nghệ mà là cuộc tái định nghĩa vai trò của báo chí trong một thế giới mà ai cũng có thể trở thành “người phát tin”, nhưng không phải ai cũng có trách nhiệm với sự thật. “Nửa cái bánh mì” vẫn la liệt trong thực đơn của bữa ăn tinh thần đương khi nhập nhoạng.
Nếu trước đây, báo chí giữ vai trò gần như độc tôn trong việc truyền tải tin tức, thì nay mạng xã hội được ví như một “siêu quảng trường” toàn cầu. Trong quảng trường ấy, tín hiệu lan truyền chỉ bằng một cú chạm tay. Tin giả không còn mang gương mặt thô ráp và dễ nhận diện. Nó được ngụy trang bằng ngôn ngữ phản biện, bằng những clip được cắt dựng chuyên nghiệp, bằng các “chuyên gia mạng”, thậm chí bằng công nghệ deepfake khiến thật/giả trộn vào nhau như sương khói. Một đoạn video giả mạo có thể gây chấn động xã hội trước khi sự thật kịp lên tiếng.
Đó là thách thức rất lớn với báo chí Việt Nam, đặc biệt là hệ thống báo Đảng, lực lượng giữ vai trò định hướng tư tưởng và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, bảo vệ niềm tin xã hội. Nhưng nguy cơ không chỉ đến từ bên ngoài. Trong khó khăn của kinh tế báo chí, khi nguồn thu quảng cáo truyền thống suy giảm, khi lượng phát hành báo in lao dốc, không ít cơ quan báo chí buộc phải chạy đua sinh tồn trong môi trường số. Theo nguồn tin mới nhất, tổng doanh thu báo chí truyền thống giảm hơn 6% và lượng phát hành báo in sụt giảm đến 77% trong vòng 10 năm qua, trong khi báo điện tử lại ghi nhận hơn 25 tỉ lượt truy cập mỗi năm, tăng trưởng vượt bậc so với trước đây.
Trong cuộc đua khốc liệt ấy, có nơi, có lúc đứng chông chênh hoặc trượt sang quỹ đạo thương mại hóa thông tin, vẫn là chuyện “biết rồi, khổ lắm” nhưng vẫn phải nói: Giật tít câu view, khai thác scandal, đưa tin thiếu kiểm chứng, chạy theo lượt thích và lượt chia sẻ. Nếu đánh đổi sự chuẩn xác để lấy tốc độ, đánh đổi chiều sâu để lấy tương tác, thì chính báo chí cũng tự làm mòn uy tín của mình.
Tại một số cuộc hội thảo gần đây, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, khi mạng xã hội thắng thế về tốc độ, báo chí sẽ thất bại nếu cố cạnh tranh bằng tốc độ đơn thuần. Bởi mạng xã hội có thể nhanh hơn báo chí, nhưng không thể thay thế báo chí ở giá trị cốt lõi. Công chúng luôn chờ đợi ở báo chí sự kiểm chứng có cơ sở chắc chắn, khoa học, sự phân tích rạch ròi và định hướng - dẫu chỉ là những gợi mở. Đó là lý do báo chí hôm nay phải chuyển mình sang mô hình “Kiến tạo và Giải pháp”. Không chỉ phản ánh vấn đề, mà cần góp phần tìm lời giải cho vấn đề. Không chỉ mô tả hiện thực, phải mở ra hy vọng xã hội. Một bài báo hay không dừng ở việc khiến người đọc phẫn nộ hay xúc động. Nó còn giúp công chúng hiểu điều gì cần thay đổi và thay đổi bằng cách nào.
Bởi vậy, theo nhà báo Lê Quốc Minh, Ủy viên T.Ư Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, báo chí hiện đại phải tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ hơn, tăng tính đối thoại hơn. Không có công nghệ đi cùng nội dung, cộng thêm phong cách riêng thì báo chí hiện đại sẽ hết sức khó khăn. Những diễn đàn tranh luận với chuyên gia, những tuyến bài điều tra đi đến tận cùng bản chất vấn đề, những dữ liệu được trực quan hóa sinh động, những podcast, video, livestream tương tác… Tất cả những điều đó không chỉ là đổi mới hình thức, mà là thay đổi cách báo chí trò chuyện, để gần gũi hơn, tin cậy hơn với bầu bạn của mình.
“Cư xử” với AI
Trong “thời đại AI”, có thể viết tin, dựng hình, lồng tiếng như thật, điều gì khiến báo chí vẫn không thể bị thay thế? Đó là trách nhiệm với sự thật. Một thuật toán có thể tổng hợp dữ liệu, nhưng không có lương tâm nghề nghiệp. Một AI có thể tạo nội dung trong vài giây, nhưng không thể thay thế bản lĩnh của một nhà báo dám đi đến hiện trường, dám kiểm chứng, dám chịu trách nhiệm với từng con chữ. Vị thế, uy tín của tờ báo và tên tuổi của nhà báo sẽ ngày càng trở thành “con dấu xác thực” của thông tin.
Trong quá khứ, người ta tin vào tờ báo vì đó là tiếng nói của một cơ quan báo chí uy tín. Uy tín là tài sản lớn nhất, được tạo dựng qua nhiều thế hệ. Hôm nay, uy tín ấy phải được xây dựng lại bằng chất lượng nội dung, bằng sự minh bạch và bằng đạo đức nghề nghiệp. Một xã hội càng lắm nhiễu loạn thông tin thì thương hiệu của một tờ báo càng trở nên quý giá. Cái mới cũng có thể là cái chóng cũ nhất. Mọi giá trị không tồn tại vĩnh viễn. Cái không cũ chính là khi cần phải so sánh kiểm chứng, người ta sẽ tìm đến những địa chỉ ruột của mình, chứ không thể buông xuôi “tin thì tin không tin thì thôi”. Đó là lý do sống còn, báo chí không thể sao nhãng trách nhiệm xã hội. Một dòng tin thiếu kiểm chứng không chỉ làm sai lệch thông tin; nó còn bào mòn uy tín được gây dựng suốt hàng chục năm. Một cú giật tít có thể mang lại vài triệu lượt xem, nhưng cũng có thể khiến độc giả quay lưng mãi mãi.
Gần đây chúng tôi tham dự một cuộc đối thoại ngay trong khuôn viên tòa soạn Báo Nhân Dân. Cuộc gặp do Ban Chuyên đề của Báo tổ chức một ngày giáp Tết Bính Ngọ 2026. Tay bắt mặt mừng giữa những người làm báo với các nhà nghiên cứu, nhà văn hóa, chuyên gia công nghệ. Chỉ kể cho nhau một câu chuyện thôi, rằng chúng mình nên tận dụng, nên cư xử với “ông AI” (trí tuệ nhân tạo) như thế nào? Trong những năm qua công chúng bị bủa vây bởi “fake news” (tin giả), bởi nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra mà không rõ nguồn gốc, vậy những người làm báo chân chính phải làm gì? Thật nhiều chuyện hay, tuy còn có chỗ hiểu chưa hết, nhưng mà vui, mà bổ ích. Rằng người làm báo hôm nay vô cùng may mắn khi có các công cụ công nghệ hiện đại giúp sức, nhưng hãy coi AI như người giúp việc thông minh, đừng coi nó là ông chủ. Mình dùng AI chớ đừng để AI “dùng” mình. Tư liệu phải kiểm chứng cho kỹ. Văn chương xiêm áo lòe loẹt sẽ không giấu được “tác giả” khuất sau các dòng chữ nhạt nhòa, vô hồn. Ta nhận ra bởi ngọn lửa luôn ấm sáng, cháy tận mình, “lửa không cần trang phục”.
Ta nhận ra bởi mưa không rơi xuống từ hư vô, “mưa rơi không cần phiên dịch”. Ta nhận ra bởi “nơi người ta cần ít chữ/người ta hỏi đường, sao anh tả cảnh làm chi” (Sổ tay thơ - Chế Lan Viên).
Tin vào công chúng
Trong cuộc chiến chống thông tin giả, nhiều người nghĩ rằng chỉ cần xóa các tài khoản vi phạm, chặn các trang độc hại là đủ. Nhưng thực tế cho thấy, sau ba tiếng xóa một địa chỉ xấu độc, chỉ cần năm phút là một địa chỉ mới xuất hiện. Nếu cứ mãi chạy theo “dập lửa”, sẽ luôn mắc kẹt trong thế bị động. Giải pháp căn cơ hơn là phải tạo “vắc xin thông tin” cho xã hội. Đó là nâng cao năng lực phản biện và sức đề kháng của công chúng.
Hãy tin vào công chúng! Bạn đọc báo, bạn nghe đài không dễ tin ngay mọi điều họ nhìn thấy. Khi được tiếp cận thường xuyên với thông tin chuẩn xác, minh bạch, được hướng dẫn kỹ năng nhận diện tin giả, họ sẽ hình thành phản xạ cảnh giác trước những nội dung sai lệch. Một xã hội có công chúng thông minh, nhạy cảm sẽ khiến tin giả khó sống hơn bất kỳ biện pháp kỹ thuật nào.
Trong thời đại số, mối quan hệ giữa báo chí và công chúng cũng thay đổi sâu sắc. Công chúng không còn là người tiếp nhận thụ động. Họ thực hiện quyền tự do ngôn luận, tham gia vào quá trình phát hiện đề tài, phản biện thông tin, lan tỏa nội dung và thậm chí giám sát cả báo chí. Luật Báo chí số 126/2025, mới ban hành ngày 10/12/2025 quy định rõ về Quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân: “Tham gia ý kiến xây dựng và thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Góp ý kiến, kiến nghị, phản ánh, phê bình, khiếu nại, tố cáo trên báo chí đối với tổ chức...”
Điều đó đòi hỏi người làm nghề gian nan và hạnh phúc thời này phải luôn nhìn thấu và nghe tỏ. Tác phẩm không kết thúc ở thời điểm xuất bản mà tiếp tục “sống” trong những bình luận, phản hồi, tranh luận của bạn đọc. Chính sự tương tác ấy tạo nên vòng đời mới của thông tin, sàng lọc, kết tinh những giá trị mới. Một nền báo chí hiện đại không đứng trên công chúng; nó đứng giữa công chúng.
Để đáp ứng yêu cầu đó có nhiều việc phải làm, trong đó, điều cơ bản là phải làm sao tăng sức mạnh từ bên trong. Bên cạnh đổi mới nội dung và công nghệ, báo chí Việt Nam đang bước vào một giai đoạn tái cấu trúc mạnh mẽ: sáp nhập, tinh gọn, kiện toàn tổ chức để hướng tới mô hình Tòa soạn hội tụ đa nền tảng, vận hành số, lấy nội dung chất lượng làm trung tâm. Cố nhiên, nếu tinh giản một cách hình thức, hội tụ một cách máy móc, tốc độ nhanh nhưng chiều sâu ít, dẫn đến cắt giảm nhân sự một cách cơ học, coi đa năng là thay thế chuyên môn, có khi người tài phải ra đi, người cơ hội thì ở lại.
Đại hội XIV của Đảng đã khẳng định: Phải xây dựng nền báo chí chuyên nghiệp - nhân văn - hiện đại. Công nghệ có thể giúp báo chí đi nhanh hơn, nhưng chỉ đạo đức nghề nghiệp mới giúp báo chí đi đúng hướng. Đào tạo nhà báo trong thời đại mới không chỉ là đào tạo kỹ năng số, mà còn là chăm lo bồi dưỡng nhân cách nghề nghiệp. Nhà báo phải biết chống lại cám dỗ của lượt xem rẻ tiền, giữ được sự tỉnh táo giữa cơn lốc thông tin và giữ cho ngòi bút của mình sự công tâm, nhân văn. Càng hiện đại càng phải giàu tính nhân văn. Đó là khả năng bảo vệ lẽ phải, bảo vệ người yếu thế, bênh vực điều tử tế, nuôi dưỡng niềm tin vào những giá trị tốt đẹp.
Những người làm báo hôm nay đang và sẽ bước vào một trận tuyến mới. Cuộc chiến này không có tiếng súng, nhưng cũng đầy khốc liệt. Và để chiến thắng, không thể chỉ dựa vào hoài niệm vinh quang quá khứ. Nhất định phải đổi mới mạnh mẽ hơn, hiện đại hơn, đa nền tảng hơn, nhưng dù thay đổi thế nào, điều không được phép thay đổi chính là bản chất của báo chí cách mạng: Phụng sự đất nước, phụng sự nhân dân và bảo vệ sự thật.
Trong thời đại mà ai cũng có thể phát tin, báo chí phải là nơi công chúng tìm thấy sự xác tín. Trong thời đại mà thông tin nhiều như không khí, báo chí phải là nguồn không khí, nguồn nước sạch. Hãy giữ, hãy trân trọng ngọn lửa niềm tin luôn ấm sáng - ngọn lửa trao truyền của các thế hệ người làm báo trong suốt hơn một thế kỷ qua.
