Chuyển từ phản ứng sang chủ động nhận diện vấn đề
Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới xác định phương châm “Chủ động - Sắc bén - Thuyết phục - Hiệu quả”, đồng thời yêu cầu chuyển từ quản lý thông tin sang dẫn dắt nhận thức xã hội, củng cố niềm tin và tạo đồng thuận. Với báo chí, điều đó đòi hỏi thay đổi cách tiếp cận: không chỉ phản ánh những gì đã xảy ra mà phải nhận diện vấn đề đang hình thành, dự báo khả năng phát sinh và chủ động cung cấp thông tin định hướng dư luận.
Từ thực tiễn hoạt động sau hơn một năm hợp nhất, ông Phạm Văn Tuấn, Giám đốc Báo và Phát thanh, Truyền hình Hải Phòng, cho rằng báo chí địa phương cần chuyển từ tư duy “có việc mới thông tin” sang “nhận diện vấn đề từ sớm để thông tin”; từ xử lý sự việc sang quản trị vấn đề; từ phản ứng với thông tin trên mạng sang chủ động tạo lập dòng thông tin chính thống.
Yêu cầu này càng rõ nét trong bối cảnh Báo và Phát thanh, Truyền hình Hải Phòng được hình thành từ quá trình hợp nhất, tinh gọn bộ máy và tổ chức lại các loại hình báo chí.
Theo ông Tuấn, hợp nhất không đơn thuần là sắp xếp tổ chức mà còn là quá trình tích hợp địa bàn, nguồn tin, dữ liệu, phương thức tác nghiệp và văn hóa tòa soạn. Dù số kênh và ấn phẩm giảm, số đầu chương trình đặt hàng tăng, thời lượng chương trình tự sản xuất mới tăng gần 50%. Nguồn đề tài phong phú hơn, sự giao thoa dữ liệu giữa các địa bàn tạo điều kiện nâng nội dung từ phản ánh sự vụ lên phân tích chuyên sâu.
Tuy nhiên, điều quan trọng không nằm ở số lượng sản phẩm. “Vấn đề quan trọng hơn không phải sản xuất được bao nhiêu mà là phát hiện vấn đề gì, làm có sớm không”, ông Tuấn nhấn mạnh.
Ông cho biết, một tòa soạn không thể chỉ chờ văn bản, chờ sự việc xảy ra hoặc chờ mạng xã hội hình thành “điểm nóng” mới vào cuộc. Những dấu hiệu bất thường, câu hỏi của người dân và khoảng trống thông tin có nguy cơ bị lấp đầy bởi tin đồn, suy diễn cần được nhận diện ngay từ đầu. “Năng lực phát hiện sớm vì thế phải trở thành một năng lực cốt lõi của tòa soạn trong thực hiện nhiệm vụ tư tưởng”, ông nói.
Quy trình “3 sớm”: Không để báo chí đi sau diễn biến dư luận
Từ yêu cầu đó, ông Phạm Văn Tuấn đề xuất từng bước hình thành quy trình quản trị vấn đề truyền thông với ba bước: nhận diện sớm, thông tin sớm và xử lý sớm. Đây là phương thức chủ động phòng ngừa những khoảng trống thông tin có thể dẫn đến cách hiểu sai lệch, gây nhiễu loạn nhận thức xã hội.
Ở khâu nhận diện, nguồn thông tin cần được mở rộng, không chỉ từ các cuộc họp, hội nghị hay văn bản chính thức mà còn từ phóng viên cơ sở, phản ánh của người dân, chuyên gia, cơ quan quản lý, nhóm cộng đồng và dữ liệu trên mạng xã hội. Ông Tuấn cho rằng, với địa bàn rộng và lượng thông tin lớn, phương thức giao việc truyền thống khó bao quát hết diễn biến. Tòa soạn cần tổng hợp thông tin hằng ngày, phân loại theo mức độ: thông tin bình thường, vấn đề cần theo dõi, vấn đề có nguy cơ phát sinh tranh luận và vấn đề có khả năng trở thành điểm nóng.
Nhận diện sớm phải gắn với thông tin sớm. Khi một chủ trương, chính sách, dự án hoặc vấn đề dân sinh được triển khai, báo chí cần chủ động đặt ra những câu hỏi: Người dân đã biết gì, chưa biết gì? Điều gì dễ bị hiểu sai? Nhóm đối tượng nào chịu tác động trực tiếp? Những thắc mắc nào có thể xuất hiện trong dư luận? Từ đó, thông tin chính thống cần đi trước một bước, giải thích bản chất vấn đề, quyền lợi và trách nhiệm của các bên, tiến độ thực hiện và đầu mối giải đáp.
Bước thứ ba là xử lý sớm khi xuất hiện thông tin sai lệch hoặc cách hiểu chưa đúng. Báo chí cần phối hợp với cơ quan chức năng xác minh, cung cấp thông tin chính xác, tránh để tình trạng “mạng xã hội nói trước, báo chí giải thích sau” kéo dài. Ông Tuấn lưu ý, báo chí không thay thế cơ quan phát ngôn, nhưng phải là địa chỉ giúp người dân kiểm chứng thông tin, hiểu đúng bản chất vấn đề và tiếp cận thông tin đã được xác minh.
Đổi mới quản trị tòa soạn để thực hiện “3 sớm”
Quy trình “3 sớm” khó vận hành hiệu quả nếu các bộ phận trong tòa soạn vẫn hoạt động riêng lẻ. Sau hợp nhất, Báo và Phát thanh, Truyền hình Hải Phòng nhìn nhận quy trình sản xuất giữa các loại hình còn rời rạc, từ đăng ký đề tài, tác nghiệp đến biên tập, duyệt nội dung. Việc phân đoạn chuyên môn Thời sự và Chuyên đề cũng có lúc khiến thông tin thiếu liền mạch, gây lãng phí nhân lực và nguồn tin.
Để khắc phục, đơn vị đã thành lập Hội đồng Nội dung và xây dựng quy trình sản xuất chung từ lựa chọn đề tài, tổ chức tác nghiệp, biên tập đến phát hành. Hội đồng điều phối các vấn đề nổi bật, xác định nội dung cần thông tin nhanh, giải thích, điều tra hoặc phát triển thành tuyến bài chuyên sâu.
Theo ông Tuấn, phóng viên báo điện tử, truyền hình, phát thanh và báo in có thể phối hợp ngay từ đầu trong cùng một đề tài thay vì triển khai riêng rồi mới chia sẻ sản phẩm. “Hội tụ không bắt đầu từ thiết bị mà bắt đầu từ quy trình, từ khắc phục những bất cập của mô hình tổ chức và tư duy tổ chức sản xuất”, ông cho biết.
Cùng với quy trình sản xuất liên thông, cơ chế phản ứng nhanh cũng được đặt ra đối với những vấn đề truyền thông phức tạp. Khi một vấn đề phát sinh, tòa soạn cần nhanh chóng xác định bốn nội dung: chuyện gì đang xảy ra, mức độ tác động ra sao, thông tin nào đã được xác minh và sản phẩm báo chí nào cần triển khai ngay. Cách tổ chức này giúp các loại hình báo chí phối hợp xử lý vấn đề, bảo đảm thông tin thống nhất nhưng phù hợp với từng nhóm công chúng.
Ông Tuấn cho rằng, hiệu quả công tác tư tưởng không thể chỉ đo bằng số lượng tin, bài hay thời lượng phát sóng mà cần đánh giá bằng những tiêu chí thực chất hơn: Sản phẩm tiếp cận được nhóm công chúng nào? Người dân hiểu chính sách đến đâu? Thông tin chính thống xuất hiện trước hay sau thông tin trên mạng xã hội? Mất bao lâu từ khi vấn đề phát sinh đến khi báo chí cung cấp thông tin xác minh? Đặc biệt, những băn khoăn, câu hỏi chưa được giải đáp của người dân cần trở thành căn cứ để tòa soạn lựa chọn đề tài.
“Đổi mới quản trị và tư duy làm báo là điều kiện để báo chí địa phương chủ động nhận diện, định hướng dư luận, cung cấp thông tin chính thống kịp thời, nâng cao hiệu quả bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng”, ông Tuấn nhấn mạnh.
