Những hoạt động trên nhiều lĩnh vực ấy không tồn tại biệt lập mà gặp gỡ trong một mạch nguồn: ý thức trách nhiệm trước cuộc sống và niềm quan tâm đến con người. Với 4 tập sách “Giữ lửa” do ông khởi xướng và trực tiếp viết trong nhiều thập niên, tôi lấy đó làm điểm tựa để nhìn nhận hành trình hoạt động và sáng tạo cùng những giá trị mà ông đam mê và theo đuổi.
Sinh ngày 25/6/1945 tại xã Hồng Quang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định (nay thuộc phường Hồng Quang, tỉnh Ninh Bình), Nguyễn Hồng Vinh trưởng thành trong những năm tháng chiến tranh chống Mỹ cứu nước. Từng là phóng viên trực tiếp có mặt tại tuyến lửa Trường Sơn, mặt trận Trị - Thiên ác liệt, với ngòi bút “có lửa”, ông nhanh nhạy và xông xáo phản ánh cuộc chiến đấu anh dũng của quân, dân ta. Những năm tháng sống trong bom đạn, chứng kiến sự hy sinh và sức sống phi thường của dân tộc đã giúp ông bồi đắp bản lĩnh nghề nghiệp, nuôi dưỡng cảm hứng sáng tạo. Sau đó, ông được cử đi làm nghiên cứu sinh báo chí tại Liên Xô, có thêm điều kiện tiếp nhận tri thức và kinh nghiệm từ một nước có nền văn hoá lớn. Trở về nước, ông tiếp tục gắn bó với nghề báo, ngụp lặn trong thực tiễn sôi động của công cuộc Đổi mới đất nước và hội nhập quốc tế.
Với 33 năm gắn bó với Báo Nhân Dân, tờ báo lớn nhất của nước ta. Nguyễn Hồng Vinh có nhiều chuyến công tác đến tất cả các tỉnh, thành trong cả nước, những vùng biên giới, hải đảo xa xôi. Những cuộc gặp gỡ, trải nghiệm như vậy trực tiếp giúp ông có cái nhìn bao quát về đất nước, con người, sự hy sinh và sức sống Việt Nam bất diệt. Đó không chỉ là nguồn tư liệu cho hoạt động báo chí, còn là chất liệu nuôi dưỡng thơ ca và những vốn suy ngẫm về văn hóa sau này.
Ông đã ba lần ra Trường Sa vào mùa gió chướng để tường thuật cuộc bầu cử Quốc hội khóa VIII ở Trường Sa vào ngày 19/7/1982, mà tấm thẻ cử tri của ông hiện đang đặt tại Bảo tàng Báo chí, Hội Nhà báo Việt Nam. Cho đến hôm nay, những ký ức hào hùng về Trường Sơn, Trường Sa luôn hiện hữu trong các bài báo và nhiều tập thơ. Ông đã từng đến thăm và làm việc ở hơn 40 quốc gia khắp các châu lục, có nơi ông đã tới gần chục lần. Đi để quan sát điều hay, cách làm tốt và gặp gỡ những con người đã từng tới thăm Việt Nam với thiện cảm sâu sắc. Với ông, sau mỗi chuyến đi đều có bài ghi chép, phóng sự, ký sự, thơ ca…ngồn ngộn sức sống.
Ở Nguyễn Hồng Vinh, tư duy báo chí được hình thành từ sự trải nghiệm với thực tiễn ở nhiều vùng đất. Không chỉ phát hiện, phản ánh sự kiện, nhà báo còn phải nhận diện bản chất vấn đề, tôn trọng sự thật, ý thức được tác động xã hội của thông tin. Đằng sau một hiện tượng thường là những vấn đề sâu xa hơn về con người, trách nhiệm, đạo đức và sự vận động của đời sống. Bởi vậy, báo chí vừa cần nhanh nhạy, vừa phải có khả năng phân tích, khái quát và định hướng nhận thức xã hội. Là một nhà báo trưởng thành giữa điểm nóng của cuộc sống, Nguyễn Hồng Vinh từng bước đảm nhiệm những trọng trách trong hệ thống báo chí và công tác tư tưởng. Ông giữ cương vị Phó Tổng, rồi Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam và đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng khác. Trong thời gian lãnh đạo Báo Nhân Dân, việc mở rộng báo ngày từ 4 lên 8 trang, phát triển Báo Nhân Dân điện tử bằng tiếng Việt và tiếng Anh, đổi mới và xuất bản thêm các ấn phẩm đã thể hiện sự nhạy bén của người đứng đầu, tờ báo nhanh chóng thích ứng với yêu cầu phát triển của báo chí trong thời kỳ mới, đáp ứng yêu cầu đổi mới tư duy báo chí trước sự biến đổi của công chúng và môi trường truyền thông. Một tờ báo chính trị không thể chỉ giữ vai trò thông tin một chiều, mà cần nâng cao khả năng phát hiện vấn đề, tham gia quá trình hình thành và định hướng nhận thức xã hội. Quản lý báo chí, vì thế không đơn thuần là điều hành hoạt động xuất bản tờ báo, mà điều cơ bản hơn là xây dựng môi trường nghề nghiệp có kỷ cương, giữ vững tôn chỉ, mục đích, đề cao đạo đức nghề nghiệp và phát huy năng lực sáng tạo của đội ngũ cán bộ, phóng viên, biên tập viên, cộng tác viên.
Qua những cuộc họp của Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Trung ương do Nguyễn Hồng Vinh chủ trì, người tham dự còn nhận thấy một phẩm chất khác - đó là: khả năng nắm bắt trọng tâm, khái quát vấn đề, đưa ra những nhận định có căn cứ khoa học và thực tiễn. Đó là kết quả của vốn văn hóa, tri thức và sự tự vượt lên chính mình. Với ông, kinh nghiệm của người làm báo giúp nhìn thấy những vấn đề cụ thể; kinh nghiệm quản lý giúp tiếp cận chúng trong mối quan hệ hệ thống. Hai phương diện ấy bổ sung cho nhau, tạo nên một phong cách hoạt động chính luận và tổ chức báo chí chuyên nghiệp, bởi vậy, một bài viết của ông dù ngắn, dài, nhìn chung đều để lại ấn tượng với người đọc.
Báo chí hướng đến sự kiện và trách nhiệm công luận. Thơ ca lại mở ra thế giới của ký ức, cảm xúc, liên tưởng, chiêm nghiệm. Đến với thơ, Nguyễn Hồng Vinh bộc lộ một phương diện khác của người trí thức từng trải. Những ký ức về chiến tranh, quê hương, đất nước, con người và các cuộc gặp gỡ trong đời sống trở thành chất liệu cho sáng tạo. Hoạt động sáng tác thơ của ông được đẩy lên từ năm 2009. Kể từ tập Từ những nẻo đường (2010) đến năm 2026, Nguyễn Hồng Vinh đã in 14 tập thơ. Đó là một hành trình sáng tác bền bỉ, thường tìm đến những đề tài gần gũi, là quê hương, gia đình, người lính, người lao động, tình yêu và những suy ngẫm về thời thế. Cái tinh tế của thơ ông là khả năng phát hiện chất thơ trong những hình ảnh bình dị, từ đó gửi gắm những suy tư về sức sống, tình nghĩa và phẩm chất cao đẹp của con người Việt Nam.
Vốn sống của người làm báo, ký ức của người từng đi qua chiến tranh, sự nhạy cảm trước đời sống là những nguồn mạch quan trọng trong sáng tác của ông. Thiên về trữ tình thế sự và suy tưởng nhân sinh, coi trọng sự chân thành, tình nghĩa và những giá trị nhân văn, thơ ông giàu có cảm xúc qua trải nghiệm và sâu sắc ý nghĩa tư tưởng.
Đây là những câu thơ ông viết về người cha ở đồng quê chiêm trũng: Một thời nước trắng đồng chiêm/ Bóng cha phủ bóng con thuyền chênh chao/ Gió đông thổi dọc kiếp nghèo/ Áo sờn một tấm còn theo đến già. Về người mẹ: Mẹ sinh con giữa ngày tháng gian nan/ Bão tháng sáu hất tung mái rạ/ Cọng rau héo đêm cồn cào trở dạ/ Sinh con, mẹ đói lả suốt tuần. Về dòng sông tuổi thơ: Sông nuôi ta từ thuở ấu thơ/ Ru giấc ngủ những đêm dài xa nước/ Nguồn men đời làm nên trang viết/ Có dáng con thuyền em lướt trên sông. Về tình yêu đôi lứa: Anh đợi chục mùa nước nổi/ Đợi bao con nước ròng/ Mặc bao hoàng hôn đã tắt/ Sao trời thắp nến chờ mong!...
Với Nguyễn Hồng Vinh, thơ là nơi trải nghiệm cuộc đời lắng lại thành cảm xúc. Văn chính luận, qua bốn tập Giữ lửa (2014, 2017, 2019, 2022) là nơi kinh nghiệm báo chí, tư duy chính luận và ý thức trách nhiệm xã hội được thể hiện tập trung. Đây là những tuyển chọn bài viết ở chuyên mục cùng tên, chủ yếu đăng trên Báo Nhân Dân, gắn với quá trình ông đảm nhiệm chuyên mục Vấn đề tháng này trên ấn phẩm Nhân Dân hằng tháng, trong hơn 25 năm.
Ở tập III và IV của “Giữ lửa”, sự giao hòa giữa chính luận và văn học thể hiện rõ hơn qua các bài bút ký, tùy bút, ghi chép, bình thơ và những bài viết về đời sống văn hóa, văn nghệ. Như vậy, Giữ lửa không chỉ là tập hợp những bài bình luận thời sự, còn phản ánh một quá trình tích lũy, tổng kết kinh nghiệm nghề nghiệp của người làm báo lâu năm. Nhà báo Phan Quang - một trong những “anh cả” làng báo đương đại từng nhận xét Nguyễn Hồng Vinh là người viết có năng lượng, phong phú về ý tứ và ngôn từ. Nhận xét ấy phần nào khái quát được sức viết và phong cách tác giả.
Giữ lửa nổi bật ở khả năng phản ánh và bình luận những vấn đề thời sự. Hai công trình Văn hóa và con người Việt Nam thời hội nhập (2023) và Con người Việt Nam vào kỷ nguyên mới (2025) cho thấy một hướng quan tâm có tính khái quát hơn, là mối quan hệ giữa văn hóa, con người và dòng chảy của sự phát triển đất nước. Điểm gặp gỡ quan trọng của hai cuốn sách là đặt con người vào vị trí trung tâm. Không chỉ được nhìn nhận như hoạt động văn học, nghệ thuật, giáo dục hay bảo tồn di sản, văn hoá còn là hệ thống giá trị chi phối đời sống xã hội, hình thành nhân cách và định hướng hành vi con người. Văn hóa hiện diện trong cách ứng xử, trong các quan hệ xã hội và trong những giá trị mà cộng đồng cùng vun đắp. Bởi vậy, xây dựng văn hóa không thể tách rời xây dựng con người. Một nền văn hóa không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng thiết chế, công trình hay hoạt động văn nghệ, còn phải được nhận diện qua phẩm chất, năng lực, lối sống và cách ứng xử của con người trong cộng đồng. Các chủ đề gia đình, giáo dục, đạo đức, công tác dân vận, văn hóa trong Đảng, trách nhiệm cán bộ và vai trò báo chí được đặt trong mối quan hệ với yêu cầu xây dựng con người Việt Nam thời kỷ nguyên dân tộc vươn mình.
Văn hóa và con người Việt Nam thời hội nhập có cách tổ chức tương đối hệ thống, tập trung vào những thách thức của văn hóa và con người trong quá trình hội nhập và phát triển. Phần đầu đi sâu vào những vấn đề lý luận văn hóa, các phần sau triển khai những vấn đề cụ thể, tạo điều kiện để người đọc nhận diện rõ mối liên hệ giữa tư tưởng và thực tiễn xã hội. Con người Việt Nam vào kỷ nguyên mới mở rộng vấn đề sang yêu cầu phát triển con người trong bối cảnh mới. Những phẩm chất được nhấn mạnh không chỉ là lòng yêu nước, tinh thần nhân ái, nghĩa tình, khoan dung, còn là khả năng hoà nhập, năng động, sáng tạo, bản lĩnh vững trước những biến động của thời đại và khát vọng cống hiến.
Nhìn lại hành trình hoạt động và sáng tạo của Nguyễn Hồng Vinh, có thể nhận ra sự gặp gỡ giữa bản lĩnh của người làm báo, trách nhiệm của nhà quản lý, tâm hồn của người nghệ sĩ và những suy tư về văn hóa, con người. Đây là những phương diện có tính chất khác nhau, nhưng được bổ sung bởi một cây bút có nhân cách, luôn luôn gắn bó với đời sống cộng đồng và xã hội. Tất cả những phẩm chất ấy đã làm nên một cây viết Nguyễn Hồng Vinh luôn đau đáu, đam mê với sự nghiệp báo chí và văn hóa, với ý thức góp sức xây đắp “con đê niềm tin” vững chãi trước mọi biến động xã hội.
