Cuộc bầu cử Quốc hội và HĐND các cấp giữa tháng 3/2026 - một sự kiện chính trị quan trọng đánh dấu bước ngoặt trong cách các cơ quan báo chí lớn khai thác dữ liệu. Từ thực tiễn của Đài Phát thanh - Truyền hình TP.HCM (HTV) có thể thấy rõ một cuộc chuyển mình sâu sắc của báo chí nước nhà.
“Lửa thử vàng” và khả năng sản xuất ở quy mô rộng lớn
Tại Việt Nam, lý thuyết về Báo chí Dữ liệu đã râm ran nhiều năm qua, nhưng để thực sự bước ra khỏi các cuộc hội thảo chuyên đề và đi vào thực chiến ở quy mô lớn thì cần những sự kiện mang tính bước ngoặt. Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp diễn ra vào tháng 3/2026 chính là một phép thử như vậy.
Làm thế nào để hàng triệu cử tri nắm bắt được tiểu sử, chương trình hành động của hàng trăm ứng cử viên một cách dễ dàng, khoa học và không nhàm chán? Đây là bài toán mà báo chí truyền thống rất khó giải quyết nếu chỉ dùng văn bản thông thường. Và đây cũng là lúc tư duy quản trị dữ liệu của HTV bộc lộ sức mạnh.
Nhìn nhận về quá trình này, nhà báo Cao Anh Minh, Tổng Giám đốc HTV khẳng định, để báo chí dữ liệu phát huy tác dụng, tòa soạn phải tự biến mình thành một hệ thống sản xuất dữ liệu khổng lồ.
“Yếu tố tiên quyết chính là sự chủ động xác lập lộ trình số hóa và khả năng sản xuất dữ liệu ở quy mô công nghiệp của tập thể HTV” , ông Minh chia sẻ.
“Chúng tôi không chỉ là đơn vị truyền tin mà vốn dĩ là một “nhà máy” tạo ra dữ liệu cực lớn từ truyền hình và phát thanh. Chỉ riêng trong giai đoạn có 6 ngày cao điểm bầu cử, lượng dữ liệu tin tức mà tập thể HTV tạo ra đã đạt đến những con số ấn tượng: hơn 120 bản tin phát thanh cập nhật đến ngày 15/3/2026 và hơn 102 bản tin truyền hình cập nhật đến ngày 16/3/2026”.
Sự khác biệt của HTV không nằm ở việc họ sản xuất nhiều tin bài, mà ở cách họ tái cấu trúc và cấp “vòng đời mới” cho khối lượng dữ liệu khổng lồ ấy trên nền tảng số.
Giải mã 3,2 triệu lượt truy cập và tư duy hội tụ
Việc ứng dụng Báo chí Dữ liệu tại HTV được thể hiện rõ nét nhất qua việc vận hành nền tảng thông tin hội tụ HTV.vn phiên bản nâng cấp. Tại đây, những bộ hồ sơ ứng cử viên khô cứng được “số hóa” và “trực quan hóa” một cách triệt để.
Nhà báo Cao Anh Minh phân tích: “Tập thể HTV đã chuyển hóa các thông tin thô của 272 ứng cử viên thành hơn 1.100 bài viết, video và infographic và có thêm chức năng tăng cường tra cứu trực quan ngay trong chuyên trang. Khi dữ liệu được tổ chức một cách khoa học và minh bạch, nó tự khắc tạo ra giá trị tin cậy với hơn 3,2 triệu lượt truy cập tra cứu từ cộng đồng”.
Con số 3,2 triệu lượt truy cập cho một chuyên trang thông tin chính trị là một minh chứng sống động cho thấy: Khán giả không hề quay lưng với tin tức chính thống, họ chỉ không thích ứng với những cách trình bày cũ kỹ. Khi dữ liệu được trao quyền tương tác - cho phép cử tri tìm kiếm theo khu vực, so sánh các ứng cử viên qua infographic, hay bấm xem video clip tóm tắt - nền tảng báo chí đã thực sự trở thành một tiện ích thiết yếu phục vụ đời sống dân sinh.
Sâu xa hơn, những điều này phản ánh một cuộc lột xác về mô hình vận hành, từ một đài phát sóng đơn thuần trở thành một tổ hợp truyền thông đa phương tiện thực thụ.
“Sự dịch chuyển này phản ánh việc cấu trúc lại mô hình vận hành tòa soạn theo hướng “Network báo chí hội tụ”. Tại HTV, chúng tôi không còn sản xuất nội dung cho một kênh sóng đơn lẻ mà sản xuất cho một hệ sinh thái đa nền tảng, nơi khán giả có thể cùng lúc “Đọc - Xem – Nghe” mọi nội dung từ tin tức điện tử, phát thanh đến truyền hình”, người đứng đầu HTV nhấn mạnh.
Khẳng định về sức mạnh của sự kết nối này, Tổng Giám đốc Đài Phát thanh – Truyền hình TP.HCM chia sẻ thêm, việc HTV phối hợp truyền dẫn đồng loạt (cross-live) trên các đơn vị báo chí lớn tại TP.HCM và các mạng lưới đa kênh (MCN) mạng xã hội với hơn 2,9 triệu lượt xem trực tuyến đã cho thấy sức mạnh của sự cộng hưởng.
Cuộc chia tay với khái niệm “Phát sóng”
Có lẽ, điểm nhấn mang tính cách mạng nhất trong việc ứng dụng báo chí dữ liệu tại HTV nằm ở sự thay đổi tư duy cốt lõi của người làm nghề. Suốt nhiều thập kỷ, truyền hình gắn liền với khái niệm “Phát sóng” – tức là nhà đài phát đi, còn khán giả thụ động chờ đợi đến giờ để xem trên màn hình tivi. Ngày nay, dữ liệu đã phá vỡ sự độc tôn của “khung giờ vàng”.
Khẳng định về tầm nhìn tương lai, nhà báo Cao Anh Minh cho biết: “Tư duy báo chí cần chuyển từ “phát sóng” sang “quản trị luồng dữ liệu” để đảm bảo tính thời gian thực và sự thích ứng cao nhất. Mọi sản phẩm truyền hình cao cấp của HTV hiện nay đều được thiết kế để có thể “sống” trên nhiều hạ tầng khác nhau, từ màn hình tivi truyền thống đến các khối dữ liệu động trên HTV.vn”.
Khái niệm “khối dữ liệu động” chính là bản chất của báo chí dữ liệu hiện đại. Nó cho phép một bản tin không bị đóng khung trong định dạng MP4 cứng nhắc. Nội dung có thể tự động bóc tách: Phần hình ảnh được nén lại cho màn hình dọc của smartphone, phần âm thanh tách ra thành Podcast, và phần số liệu tự động cập nhật theo thời gian thực (Real-time) lên biểu đồ trên web mà không cần phóng viên phải vẽ lại từ đầu.
“Điều này giúp báo chí hiện đại trở thành một hệ thống kỹ thuật thông minh, rút ngắn khoảng cách giữa cơ quan báo chí với người dân trên mọi miền đất nước”, ông Minh nhận định.
Thực tiễn từ các cơ quan báo chí lớn cho thấy, báo chí dữ liệu đã bước qua giai đoạn thử nghiệm để trở thành một công cụ tác nghiệp thiết yếu. Dấu ấn của HTV trong chiến dịch “Ngày hội non sông” là một minh chứng thực tế cho sự dịch chuyển của nghề báo: Kỷ nguyên số không thiếu thông tin, mà thiếu những giá trị đáp ứng đúng nhu cầu của độc giả. Tòa soạn nào có năng lực giải mã và biến những tập dữ liệu khổng lồ thành tiện ích thiết thực, tòa soạn đó sẽ giữ được sự xác tín và chỗ đứng vững chắc trong lòng công chúng.
