Từ năm 2014 đến 2024, doanh thu báo chí toàn cầu sụt giảm 29%. Dù một số nghiên cứu dự báo mức tăng trưởng khiêm tốn trong vài năm tới, triển vọng lâu dài của ngành tin tức vẫn mờ mịt. Trong khi đó, độc giả - đặc biệt là giới trẻ - ngày càng rời bỏ báo chí truyền thống để tìm đến mạng xã hội và chatbot, nơi tràn ngập thông tin sai lệch.
Những phân tích quen thuộc về nguyên nhân thường xoay quanh sự thiếu hấp dẫn trong nội dung, thiếu góc nhìn giải pháp, ít tính giải thích và không đủ gắn bó với nhu cầu người đọc. Nhưng yếu tố then chốt thường bị bỏ qua chính là cảm xúc - nền tảng của sự chú ý và tương tác.
Khoa học thần kinh đã chỉ ra rằng lý trí và cảm xúc không phải là hai mặt đối lập, mà là một hệ thống tích hợp hoàn chỉnh. Cảm xúc đóng vai trò định hình nhận thức và quyết định của chúng ta. Nhà thần kinh học Lisa Feldman Barrett từng nói: "Bạn có thể nghĩ rằng những gì bạn nhìn thấy và nghe thấy ảnh hưởng đến cảm xúc của bạn, nhưng thực tế lại ngược lại". Điều này có nghĩa là chính cảm xúc mới là yếu tố quyết định xem một thông tin có giá trị hay không.
Nhà sử học Yuval Noah Harari từng cảnh báo: “Sự thật không đủ để giữ sự chú ý”. Tiếc thay, ngành công nghiệp tin tức dường như đang bỏ lỡ bài học quan trọng này. Văn hóa tòa soạn quá gấp gáp, cạnh tranh và thiếu nguồn lực đã vô tình tách biệt nhà báo khỏi trải nghiệm cảm xúc của chính họ. Khi tin tức không còn kết nối với cảm xúc cá nhân, nó cũng mất đi sự kết nối với độc giả.
Kết quả là, việc tiếp nhận tin tức trở thành một thử thách đối với sự chịu đựng cảm xúc của công chúng. Một khảo sát của Pew Research hồi tháng 5 cho thấy người Mỹ cảm thấy các cảm xúc tiêu cực như buồn bã, lo lắng, và bối rối nhiều hơn đáng kể so với những cảm xúc tích cực khi xem tin tức. Báo cáo Tin tức Kỹ thuật số 2025 của Reuters cũng chỉ ra 40% khán giả ở 48 quốc gia né tránh tin tức, với những cảm xúc chính: chán nản, lo lắng, bối rối, căng thẳng.
Khi đối chiếu với mô hình Cảm xúc Circumplex của Russell, phần lớn cảm xúc mà tin tức gợi lên thuộc nhóm “ức chế”, khiến độc giả muốn rút lui thay vì tham gia. Ngược lại, các cảm xúc “kích hoạt” như sợ hãi hay tức giận - vốn có thể thúc đẩy hành động - lại ít được khai thác.
Trong khi đó, nhiều nhà báo vẫn dè chừng với ý tưởng đưa thêm cảm xúc tích cực vì lo ngại bị xem là “mềm mỏng” hoặc “giật gân”. Emma Thomasson, cựu phóng viên Reuters, cho rằng điều này khiến độc giả cảm thấy bị bỏ rơi về mặt cảm xúc và đánh mất niềm tin vào ý định của báo chí.
Độc giả không tìm kiếm những tin tức màu hồng, mà muốn cảm giác được thấu hiểu và có hy vọng. Báo chí thế kỷ 21, để tồn tại, cần kết nối với những lo lắng ngày càng gia tăng của công chúng, diễn giải chúng theo cách khiến độc giả cảm thấy an toàn hơn trong hiện tại và nhìn thấy lối thoát trong tương lai.
Để làm được điều này, có một vài gợi ý thiết thực:
Áp dụng cốt truyện cảm xúc: Khi làm tin, hãy tự hỏi bạn muốn độc giả cảm nhận cảm xúc nào ở từng giai đoạn của bản tin? Bạn có thể kết thúc một bản tin bi thảm bằng một cảm giác hy vọng thay vì tuyệt vọng.
Thêm câu hỏi về cảm xúc vào các khảo sát: Việc này giúp các tòa soạn hiểu rõ hơn nhu cầu cảm xúc của độc giả.
Đưa nhu cầu cảm xúc vào mô hình sản xuất tin tức: Hãy hình dung lại các mô hình làm tin hiện tại bằng cách đặt ra câu hỏi: độc giả muốn cảm thấy điều gì khác ngoài việc được truyền cảm hứng khi tiếp nhận tin tức?
Thay đổi cách tiếp cận: Tòa soạn nên giao tiếp như thế nào với những độc giả đang lo lắng và sợ hãi? Thay vì chỉ cung cấp sự thật trần trụi, hãy thể hiện sự đồng cảm và giúp họ cảm thấy được thấu hiểu.
