Báo chí Việt Nam trước không gian phát triển mới

• Diễn đàn Tổng Biên tập
• Báo chí Việt Nam - Cơ hội trong không gian phát triển mới

Không gian số đang định hình lại báo chí

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng xác định rõ định hướng: “Trong thời gian tới, cần tập trung tạo bước đột phá đi đầu về chuyển đổi số trong công tác truyền thông, bảo đảm nền Báo chí Cách mạng hoạt động chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại, thật sự phục vụ lợi ích của Tổ quốc và Nhân dân”.

Theo PGS.TS Trần Quang Diệu, Giám đốc Trung tâm Công nghệ và Chuyển đổi số, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Báo chí Cách mạng Việt Nam là công cụ tư tưởng sắc bén của Đảng, là cầu nối gắn bó mật thiết giữa Đảng với Nhân dân, đồng thời là điểm tựa tinh thần của xã hội. Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và tiến trình chuyển đổi số quốc gia đang diễn ra mạnh mẽ, lĩnh vực báo chí, xuất bản, truyền thông cũng đang chứng kiến sự tái định hình sâu sắc của lực lượng sản xuất.

“Không gian truyền thống đang dịch chuyển mạnh mẽ sang không gian số, không gian dữ liệu và không gian thuật toán”, PGS.TS Trần Quang Diệu nhận định.

Theo ông, AI và dữ liệu lớn hiện nay không còn chỉ là những công cụ hỗ trợ kỹ thuật thông thường, mà “đang thực sự trở thành tác nhân định hình lại toàn bộ quy trình sản xuất, phân phối và thụ hưởng thông tin”. Cùng với đó, sự bùng nổ của các mô hình ngôn ngữ lớn, các nền tảng số xuyên biên giới và xu hướng cá nhân hóa nội dung đang tạo ra cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt để giành sự chú ý của công chúng số.

Những biến đổi đó đang diễn ra trên một không gian có quy mô ngày càng lớn, với mức độ tham gia ngày càng sâu của công chúng. Việc gần 80 triệu tài khoản của người dân thường xuyên tiếp xúc với môi trường internet, theo PGS.TS Trần Quang Diệu, là một thực tế khách quan “đòi hỏi tư duy quản trị mới”.

Tư duy quản trị ấy không chỉ nhằm khai thác hiệu quả các cơ hội phát triển mà không gian số mang lại, mà còn phải đáp ứng yêu cầu bảo vệ, định hướng và làm chủ không gian truyền thông mới. Không gian mạng vừa là không gian phát triển rộng lớn để Báo chí Cách mạng Việt Nam phát huy sức mạnh mềm văn hóa, vừa là một trận địa cam go trong đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Trong môi trường ấy, báo chí phải đồng thời giữ vững bản lĩnh chính trị, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược và làm chủ công nghệ nền tảng.

“Có như vậy, Báo chí Cách mạng Việt Nam mới bảo đảm giữ vững vai trò dòng chảy chủ lưu, củng cố vững chắc đồng thuận xã hội và niềm tin sắt son của Nhân dân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, PGS.TS Trần Quang Diệu nhấn mạnh.

Không gian pháp lý mở thêm dư địa phát triển

Sự dịch chuyển của báo chí không chỉ diễn ra ở công nghệ hay hành vi công chúng, mà còn được thúc đẩy từ những thay đổi về chính sách, pháp luật, tạo điều kiện để cơ quan báo chí mở rộng sự hiện diện và phương thức hoạt động trên môi trường số.

Ông Nguyễn Văn Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ VHTT&DL cho biết, trong môi trường số, ranh giới giữa các loại hình báo chí ngày càng trở nên linh hoạt. Một sản phẩm báo điện tử có thể đồng thời được đọc, nghe, xem; các chuyên mục video, media ngày càng mang những đặc điểm của sản phẩm phát thanh, truyền hình.

Từ thực tế đó, Luật Báo chí 2025 đã mở thêm không gian hoạt động cho các cơ quan báo chí trên môi trường mạng. Cơ quan báo chí có thể mở các kênh trên Facebook, TikTok và nhiều nền tảng khác theo cơ chế thông báo với cơ quan quản lý nhà nước. Những nội dung do cơ quan báo chí thực hiện và đăng tải trên các kênh này được công nhận là sản phẩm báo chí.

Cùng với mở rộng hiện diện trên các nền tảng, pháp luật cũng tạo điều kiện để cơ quan báo chí phát triển các hoạt động, dịch vụ trực tuyến trong những lĩnh vực như tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, giáo dục, y tế... phù hợp với quy định pháp luật.

“Như vậy, không gian phát triển của báo chí đang được mở rộng theo cả chiều ngang và chiều sâu: nhiều nền tảng hơn, nhiều hình thức nội dung hơn và nhiều khả năng tạo ra giá trị hơn”, ông Hiếu nhấn mạnh.

Theo ông Nguyễn Văn Hiếu, một lợi thế lớn của các cơ quan báo chí khi bước vào không gian này là thương hiệu và cộng đồng độc giả đã được hình thành qua nhiều năm. Ông dẫn chứng Báo Thanh Niên hiện có khoảng 6,2 triệu người theo dõi trên một nền tảng, trong khi Báo Tuổi Trẻ có khoảng 3,4 triệu người theo dõi.

Từ những cộng đồng công chúng lớn này, các cơ quan báo chí có thể phát triển thêm sản phẩm, dịch vụ gắn với thế mạnh của mình. Chẳng hạn, với lợi thế về giáo dục, Báo Tuổi Trẻ có thể phát triển các kênh tư vấn, nội dung giáo dục, tra cứu thông tin, kết nối chuyên gia, nhất là trong mùa thi. Những dịch vụ đáp ứng đúng nhu cầu của người dùng có thể tạo thêm nguồn thu cho cơ quan báo chí.

Các chương trình tọa đàm, giao lưu trên nền tảng số cũng có thể mở rộng theo hướng tương tác với công chúng, qua đó hình thành thêm những sản phẩm và nguồn thu mới.

Cơ hội chỉ trở thành hiện thực khi có năng lực làm chủ

Tuy nhiên, không gian càng mở thì yêu cầu đối với cơ quan báo chí càng lớn. Phát triển các sản phẩm, dịch vụ mới phải đi cùng yêu cầu về xác thực, danh tính, chất lượng và trách nhiệm; hoạt động trên các lĩnh vực chuyên ngành cũng phải tuân thủ những quy định tương ứng.

Ông Nguyễn Văn Hiếu nhấn mạnh, cần khuyến khích các cơ quan báo chí phát triển truyền thông đa nền tảng, đồng thời xây dựng và vận hành những nền tảng của chính mình. Bên cạnh nguồn lực từ ngân sách Nhà nước để bảo đảm nhiệm vụ thông tin, tuyên truyền, các hoạt động, dịch vụ mới có thể tạo thêm nguồn thu, bổ sung nguồn lực cho cơ quan báo chí.

Như vậy, bài toán đặt ra không chỉ là có thêm không gian hoạt động, mà là năng lực khai thác và làm chủ không gian ấy. Cùng với công nghệ, các cơ quan báo chí cần đổi mới tư duy sản phẩm, tổ chức sản xuất, quản trị dữ liệu và phương thức tiếp cận công chúng.

Đó cũng là vấn đề đặt ra tại Diễn đàn Tổng Biên tập lần thứ 8 – năm 2026 với chủ đề “Báo chí Cách mạng Việt Nam - Cơ hội trong không gian phát triển mới”: nhận diện những cơ hội đang mở ra, đồng thời tìm lời giải để báo chí Việt Nam có thể chủ động nắm bắt và phát triển trong không gian ấy.