"Tấm áo chật" trước sự bùng nổ của thị trường
Quy mô thị trường là minh chứng sắc bén nhất cho tốc độ biến đổi đến chóng mặt của ngành bưu chính Việt Nam. Dữ liệu thống kê cho thấy, nếu như năm 2010, toàn quốc chỉ ghi nhận khoảng 360 triệu bưu gửi thì đến năm 2025, con số này sẽ bùng nổ lên tới 4,1 tỷ, tức là tăng hơn 12 lần.
Đóng góp vào nền kinh tế, doanh thu dịch vụ bưu chính đã chạm mốc khoảng 87.000 tỷ đồng. Đáng chú ý, một sự dịch chuyển mang tính cấu trúc đã diễn ra khi thư tín truyền thống hiện co cụm dưới mức 10% sản lượng, nhường lại "sân chơi" chính cho gói, kiện hàng hóa với tỷ trọng trên 90%.
Đằng sau những con số ấy là sự thay đổi tận gốc rễ về bản chất thị trường. Bưu chính ngày nay đã bám rễ và hòa làm một với hệ sinh thái thương mại điện tử, trải dài từ khâu tiếp nhận đơn hàng, chia chọn, vận chuyển cho đến giao hàng chặng cuối và xử lý hàng hoàn.
Doanh nghiệp bưu chính không còn khoác chiếc áo "chuyển phát" đơn thuần, mà đã vươn mình thành một mắt xích trọng yếu trong chuỗi cung ứng số - vật lý.
Trong khi đó, Luật Bưu chính năm 2010 hiện hành lại được xây dựng từ bối cảnh của một thị trường quy mô nhỏ 15 năm trước. "Tấm áo" pháp lý này đang tỏ ra chật chội trước sự trỗi dậy của hàng loạt mô hình kinh doanh mới như trung tâm chia chọn tự động, kho xử lý đơn hàng (fulfillment), điểm nhận hàng tự động hay các nền tảng số kết nối mạng lưới giao hàng.
Vấn đề cốt lõi không phải là việc ép buộc bưu chính và logistics hợp nhất thành một lĩnh vực, mà là phải vạch rõ ranh giới: Đâu là hoạt động bưu chính, đâu là logistics độc lập và đâu là những khoảng giao thoa cần một cơ chế quản lý minh bạch, thống nhất.
Xóa bỏ "vùng xám" để tránh điểm nghẽn
Thực tiễn cho thấy, logistics hiện đại bao trùm một phạm vi rất rộng, từ lưu kho, quản lý tồn kho, đóng gói, gom tách hàng đến vận tải và phân phối. Ở chiều ngược lại, hoạt động bưu chính tập trung sâu vào quá trình chấp nhận, chia chọn, vận chuyển và phát bưu gửi.
Nếu ranh giới này tiếp tục bị lu mờ, các doanh nghiệp sẽ rơi vào tình thế lúng túng khi xác định điều kiện kinh doanh, cũng như các trách nhiệm pháp lý gắn liền với từng công đoạn.
Việc quản lý quá lỏng lẻo sẽ tạo ra khoảng trống nguy hiểm về an toàn bưu gửi, bảo vệ thông tin cá nhân và phòng chống hàng lậu. Nhưng nếu quản lý quá rộng và khiên cưỡng lại vô tình đẩy chi phí tuân thủ lên cao, cản trở sự năng động của doanh nghiệp.
Nhận thức rõ điểm nghẽn này, dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) năm 2026 đang trực tiếp giải quyết bài toán định danh. Theo định hướng từ cơ quan soạn thảo, dịch vụ bưu chính sẽ được xác định dựa trên bản chất hoạt động và mối liên hệ trực tiếp với bưu gửi, bao gồm các công đoạn từ chấp nhận, chia chọn đến lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói; đồng thời rạch ròi loại trừ các hoạt động vận tải, kho bãi và logistics độc lập.
Đây là một bước tiến mang tính đột phá, không mở rộng khái niệm bưu chính một cách cơ học mà tiếp cận dựa trên thực tiễn vận hành.
Tư duy mở từ kinh nghiệm quốc tế và quản trị dữ liệu
Sự hội tụ giữa bưu chính, thương mại điện tử và logistics không phải là câu chuyện riêng của Việt Nam. Tại Nhật Bản, Japan Post đã vươn tầm từ một dịch vụ thư tín sang nhà cung cấp giải pháp logistics toàn diện, hợp tác sâu rộng với nền tảng Rakuten để xây dựng mạng lưới kho bãi dùng chung.
Tương tự, SingPost của Singapore cũng định vị vững chắc là doanh nghiệp bưu chính và logistics thương mại điện tử, vận hành tự động hóa từ phân loại đến giao hàng nhiều điểm.
Điểm đáng học hỏi từ quốc tế không phải là sao chép mô hình tổ chức, mà là tư duy không chia cắt cứng nhắc chuỗi cung ứng. Nhà nước phân định rõ trách nhiệm từng khâu nhưng vẫn mở ra một không gian đủ rộng để doanh nghiệp tự do tích hợp dịch vụ và đầu tư công nghệ.
Đồng thời, khi khối lượng hàng hóa đã vượt ngưỡng 4 tỷ kiện mỗi năm, phương thức quản lý đồng loạt theo cách truyền thống sẽ trở thành gánh nặng. Nắm bắt xu thế này, dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi đang tạo bước ngoặt từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", quản lý thông qua định danh, truy vết và đánh giá rủi ro.
Việc mỗi bưu gửi được gắn một mã nhận dạng duy nhất xuyên suốt vòng đời chính là minh chứng cho tư duy: Quản lý trong nền kinh tế số không cần phải nhiều hơn, mà phải thông minh hơn.
Giải phóng nguồn lực, nâng tầm cạnh tranh
Sự chuyển mình của hành lang pháp lý bưu chính không nằm ngoài dòng chảy lớn của cải cách thể chế quốc gia. Yêu cầu này cộng hưởng mạnh mẽ với tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về hoàn thiện môi trường kinh doanh cho khu vực tư nhân, cũng như Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025-2035 (theo Quyết định 2229/QĐ-TTg ngày 9/10/2025) hướng tới một ngành công nghiệp logistics chất lượng cao, bền vững.
Việc sửa đổi Luật Bưu chính vì thế không chỉ là việc cập nhật một đạo luật chuyên ngành. Đó là cơ hội vàng để tái thiết kế hạ tầng pháp lý, kết nối nhịp nhàng dòng chảy vật chất với dòng chảy dữ liệu.
Khi thương mại điện tử tiếp tục vươn xa, một hệ thống pháp luật minh bạch, không cản trở sự tích hợp dịch vụ sẽ là bệ phóng để doanh nghiệp mạnh dạn dồn vốn vào các siêu kho thông minh, tự động hóa và mạng lưới phủ sóng toàn quốc.
Thiết kế lại hành lang pháp lý bưu chính - logistics chính là chìa khóa để Việt Nam vừa giữ vững an ninh thông tin, an toàn hàng hóa, vừa giải phóng triệt để nguồn lực xã hội, kéo giảm chi phí logistics và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế trên bản đồ số hóa toàn cầu.
