Khẳng định vị thế độc lập và sứ mệnh kiểm soát tài chính quốc gia
Phát biểu khai mạc hội thảo, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa nhấn mạnh đây là diễn đàn cấp cao mở ra cơ hội chia sẻ tri thức, đối thoại về những khó khăn, thách thức cũng như các thông lệ tốt về hoàn thiện thể chế, kiểm soát rủi ro và quản trị chất lượng kiểm toán.
Bối cảnh hiện nay ghi nhận sự biến động nhanh chóng của kinh tế, chính trị, công nghệ và quản trị quốc gia. Quy mô ngân sách, chi tiêu chính phủ, nợ công gia tăng kèm theo rủi ro tham nhũng, lãng phí tiêu cực và các yếu tố gây bất ổn kinh tế vĩ mô, đe dọa sự an toàn, lành mạnh của tài chính quốc gia, thị trường tài chính. Sứ mệnh, phương thức hoạt động, cách thức quản trị, tổ chức hoạt động kiểm toán cần có sự điều chỉnh để thích ứng linh hoạt với tình hình mới.
Khái quát thông điệp xuyên suốt của sự kiện, Tổng Kiểm toán nhà nước khẳng định: “Chủ đề chính của Hội thảo là Tầm nhìn, Thể chế và Đổi mới. Đây là những vấn đề then chốt dành được sự quan tâm lớn của các cơ quan kiểm toán hiện nay. Tầm nhìn dẫn dắt phát triển. Thể chế tạo nền tảng vững chắc, đột phá phát triển và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Đổi mới là nguồn lực, là động lực phát triển. Không đổi mới sáng tạo là tự đặt mình vào vị thế tụt hậu và thất bại trong một thế giới biến đổi nhanh chóng”.
Kinh nghiệm quốc tế: Đẩy mạnh dữ liệu lớn và chiến lược ứng dụng AI
Tại Phiên tham luận đầu tiên, nhiều đại biểu quốc tế đã trình bày kinh nghiệm thực tiễn trong công cuộc hiện đại hóa hoạt động kiểm toán công.
Chia sẻ bài học từ Ấn Độ, Tổng Kiểm toán và Kiểm soát K. Sanjay Murthy cho biết quốc gia này đang bứt phá mạnh mẽ trong chuyển đổi số. Từ năm 2013, các nền tảng số và kết nối mạng đã giúp nước này chuyển được lượng phúc lợi trị giá 570 tỷ USD, trong đó khoảng 190 tỷ USD là mua sắm trực tuyến và 9,5 tỷ USD liên quan đến các tài liệu số.
Với quy mô hơn 38.000 cán bộ chuyên môn tại 126 văn phòng xử lý hàng chục triệu tài liệu mỗi năm, SAI Ấn Độ coi Big Data và AI là công cụ cốt lõi để theo dõi liên tục và kiểm toán từ xa. Nước này đã ban hành hướng dẫn phân tích dữ liệu năm 2016, chính sách quản trị dữ liệu năm 2024, chiến lược AI năm 2025 và dự kiến đào tạo, cấp chứng nhận kiểm toán số theo chuẩn DQI vào năm 2026 nhằm siết chặt kiểm soát nội bộ, giảm thiểu tối đa thất thoát ngân sách.
Đối với Việt Nam, TS. Hà Thị Mỹ Dung - Phó Tổng Kiểm toán nhà nước cho biết ngành đang xây dựng Chiến lược phát triển đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045, đồng thời nghiên cứu sửa đổi Luật KTNN nhằm hướng tới mục tiêu đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Để vượt qua các thách thức kỷ nguyên số, lộ trình của KTNN tập trung vào 4 định hướng chiến lược:
Hoàn thiện khung khổ pháp lý, bảo đảm tính độc lập thực chất; đổi mới phương thức hoạt động, phát triển các loại hình kiểm toán mới; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ mới và phát triển hạ tầng dữ liệu; phát triển đội ngũ kiểm toán viên đáp ứng yêu cầu giai đoạn mới.
Công nghệ là đòn bẩy, phán đoán chuyên môn của con người là yếu tố quyết định
Bước sang Phiên tham luận thứ hai và phiên Thảo luận chung, bài toán cân bằng giữa nguồn lực thực tế và ứng dụng công nghệ thu hút sự quan tâm của nhiều cơ quan kiểm toán.
Ông Kareem Ismail Azizeldeen - Phó Vụ trưởng Cơ quan Trách nhiệm giải trình Quốc gia Ai Cập - lưu ý rằng không phải SAI nào cũng có điều kiện ngân sách hay năng lực công nghệ tương đồng. Giải pháp bền vững là xác định chính xác bài toán nghiệp vụ để chọn công nghệ thích hợp theo phương châm “làm nhiều hơn với ít nguồn lực hơn”. Đại diện Ai Cập cũng giới thiệu Sáng kiến Ma'at gồm 4 trụ cột: Bộ công cụ AI Ma'at hỗ trợ phân tích dữ liệu, đánh giá rủi ro và phát hiện gian lận; Trợ lý AI Ma'at huấn luyện theo chuẩn mực nghề nghiệp; Trung tâm tri thức Ma'at kết nối cộng đồng; cùng Khung chiến lược Ma'at định hướng quản trị AI có trách nhiệm.
Trước tình trạng công cụ giám sát kiểm toán thường đi sau tốc độ số hóa của đơn vị được kiểm toán, Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Campuchia đã xây dựng Chiến lược giai đoạn 2027-2031 dựa trên 4 trụ cột: Nâng cao chất lượng kiểm toán dựa trên phân tích rủi ro và công nghệ số; Kiện toàn thể chế, tinh gọn bộ máy và mở rộng các loại hình kiểm toán mới như kiểm toán môi trường, kiểm toán dự án tài trợ ngoài và kiểm toán CNTT; Phát triển cơ sở dữ liệu toàn diện và nâng cấp hệ thống theo dõi truy vết phục vụ đôn đốc thực hiện kiến nghị kiểm toán; Mở rộng hợp tác quốc tế trong khuôn khổ ASEANSAI, ASOSAI và INTOSAI.
Dù công nghệ phát triển vượt bậc, đại diện Cơ quan Kiểm toán Kazakhstan cùng các đại biểu thống nhất quan điểm: AI và công nghệ số chỉ đóng vai trò mở rộng năng lực phân tích, hoàn toàn không thể thay thế sự suy nghĩ thấu đáo, đánh giá khách quan và bản lĩnh nghề nghiệp của kiểm toán viên. Sự kết hợp hài hòa giữa hạ tầng công nghệ hiện đại, khung pháp lý vững chắc và năng lực chuyên môn của kiểm toán viên chính là chìa khóa vàng cho sự phát triển bền vững của ngành kiểm toán công trong kỷ nguyên mới.
5 định hướng trọng tâm từ thực tiễn hội thảo
Tổng kết sau 13 bài tham luận sâu sắc và các phiên thảo luận chuyên đề, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa nhấn mạnh các nguyên tắc nền tảng của Tuyên bố Lima và Mexico về tính độc lập, quyền tiếp cận dữ liệu và trách nhiệm giải trình vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi. Từ kết quả làm việc, người đứng đầu KTNN Việt Nam đúc kết 5 định hướng lớn cho giai đoạn phát triển mới:
Thứ nhất, hoàn thiện khung khổ pháp lý và giữ vững tính độc lập: Tính độc lập, uy tín và sự liêm chính của cơ quan kiểm toán tối cao phải được bảo đảm bằng luật định vững chắc, đồng thời khẳng định thông qua chất lượng và hiệu quả thực tiễn của mỗi cuộc kiểm toán.
Thứ hai, chuyển dịch phương thức kiểm toán sang phân tích rủi ro và ứng dụng AI: Đẩy mạnh kiểm toán từ xa, kết nối hệ thống dữ liệu kiểm toán liên thông thời gian thực với cơ sở dữ liệu quốc gia. Hoạt động kiểm toán không dừng lại ở số liệu tài chính bề nổi mà phải bóc tách bản chất giao dịch kinh tế, tăng cường kiểm toán hoạt động và tuân thủ để xử lý nghiêm minh các vi phạm, tham nhũng, lãng phí.
Thứ ba, nâng tầm vai trò tư vấn chiến lược vĩ mô: Thông qua số liệu kiểm toán tin cậy, SAI cần chủ động tham mưu cho Quốc hội và Chính phủ trong hoạch định chính sách kinh tế - xã hội, bao gồm các lĩnh vực thời sự như ứng phó biến đổi khí hậu, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và quản lý tài nguyên.
Thứ tư, bảo đảm các kiến nghị kiểm toán được thực hiện nghiêm minh: Hoàn thiện cơ chế công khai minh bạch và chế tài cưỡng chế đối với các đơn vị chậm trễ hoặc né tránh thực hiện kết luận kiểm toán; tăng cường phối hợp với cơ quan thanh tra, điều tra và tố tụng nhằm kiểm soát quyền lực chặt chẽ.
Thứ năm, cơ quan kiểm toán tối cao ngày càng phải đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin, AI, sử dụng và phân tích dữ liệu lớn, đi đôi với tăng cường nhân lực có đầy đủ năng lực về chuyên môn, nghiệp vụ, pháp lý, kỹ năng số, kiến thức công nghệ thông tin đáp ứng yêu cầu chuyển đổi kiểm toán trong giai đoạn phát triển mới.
Bế mạc hội thảo, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa đề nghị các tổ chức quốc tế như INTOSAI, ASOSAI tiếp tục phát huy vai trò kết nối, chia sẻ tri thức và thúc đẩy hợp tác đa phương. Lãnh đạo ngành bày tỏ mong muốn tiếp tục nhận được sự đồng hành từ các đối tác quốc tế, các bộ, ngành và địa phương để KTNN Việt Nam hoàn thiện sửa đổi Luật KTNN và thực thi thắng lợi Chiến lược phát triển đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045, góp phần nâng cao tính minh bạch và kỷ cương tài chính quốc gia.
