Tại các mỏ vàng quy mô nhỏ ở làng Soykechar (Uzbekistan), giá vàng trở thành chủ đề được theo dõi mỗi ngày. Công nhân liên tục cập nhật diễn biến giá trên điện thoại, truyền hình địa phương và cả thị trường chợ đen.
Doniyor, 34 tuổi, quản lý máy móc tại một mỏ vàng, cho biết thu nhập tăng giúp anh có điều kiện mua quần áo tốt hơn cho con, cải thiện bữa ăn và tiếp cận dịch vụ y tế chất lượng cao hơn.
Giá vàng trở thành động lực tăng trưởng
Theo các chuyên gia, đà tăng của vàng đã mang lại lợi ích cho hầu hết các quốc gia Trung Á.
Năm 2025, Uzbekistan đạt kim ngạch xuất khẩu kỷ lục 33 tỷ USD, trong đó riêng vàng đóng góp khoảng 9,9 tỷ USD, tương đương gần 30%. Tại Kyrgyzstan, vàng tiếp tục là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất, còn mỏ Kumtor đóng góp khoảng 10% GDP. Kazakhstan dù nổi tiếng với uranium nhưng vàng hiện là mặt hàng xuất khẩu có giá trị lớn thứ hai, chỉ sau dầu thô.
Nhà kinh tế Franco Galdini (Đại học Birmingham, Anh) cho rằng giá vàng tăng không chỉ giúp nâng giá trị dự trữ ngoại hối mà còn cải thiện niềm tin của nhà đầu tư, giúp các quốc gia vay vốn với chi phí thấp hơn.
Riêng Kyrgyzstan đã nâng giá trị dự trữ từ 5,1 tỷ USD cuối năm 2024 lên 8,6 tỷ USD, trong đó khoảng 75% là vàng.
Lợi nhuận từ vàng cũng nhanh chóng chuyển hóa thành nguồn thu ngân sách.
Tập đoàn khai khoáng nhà nước Navoi của Uzbekistan đã nộp 2,64 tỷ USD tiền thuế trong năm ngoái, chiếm gần 12% tổng thu ngân sách quốc gia và cao gấp đôi năm trước.
Trong khi đó, công ty khai thác AltynGold của Kazakhstan cho biết doanh thu quý I/2026 tăng tới 122% dù sản lượng bán ra chỉ tăng 29%. Trước diễn biến này, Kazakhstan đã nâng thuế khai thác vàng đối với các doanh nghiệp lớn từ 7,5% lên 11%.
Người dân được hưởng lợi nhưng chưa thực sự đổi đời
Giá vàng tăng cũng giúp thu nhập của nhiều lao động khai khoáng cải thiện.
Tại Soykechar, nhiều công nhân cho biết tiền lương đã tăng khoảng 20% trong một năm qua.
Gulum, 48 tuổi, từng làm việc tại Nga hơn 20 năm trước khi trở về Uzbekistan, cho biết mức lương hàng tháng của ông đã tăng từ 500 USD lên 650 USD, đủ để ở lại quê hương cùng gia đình thay vì tiếp tục làm việc xa nhà.
Tuy nhiên, theo ông, phần lớn khoản thu nhập tăng thêm nhanh chóng bị xói mòn bởi giá thực phẩm, điện, khí đốt và nước sinh hoạt tăng cao, trong khi các khoản vay vẫn là gánh nặng đối với nhiều hộ gia đình.
Doniyor cũng cho biết số tiền kiếm thêm khoảng 100 USD mỗi tháng giúp anh mua gia súc và lên kế hoạch xây nhà mới, nhưng cuộc sống của cả ngôi làng gần như không thay đổi.
"Công ty giữ lại phần lớn lợi nhuận", anh nói.
Mặt trái của cơn sốt vàng
Theo ông Galdini, Trung Á đang có nguy cơ quay trở lại mô hình phụ thuộc vào một mặt hàng xuất khẩu duy nhất, tương tự thời kỳ đầu những năm 1990 khi bông sợi từng thống trị nền kinh tế khu vực.
Nếu giá vàng giảm mạnh, những nền kinh tế phụ thuộc lớn như Uzbekistan hay Kyrgyzstan có thể chịu cú sốc đáng kể. Minh chứng là năm ngoái, khi xuất khẩu vàng của Kyrgyzstan suy giảm, tổng kim ngạch xuất khẩu của nước này cũng giảm tới 44%.
Bên cạnh đó, cơn sốt vàng còn kéo theo nhiều hệ lụy khác.
Các doanh nghiệp Trung Quốc đang mở rộng hiện diện trong lĩnh vực khai thác vàng tại Trung Á. Tại Tajikistan, doanh nghiệp Trung Quốc đã chiếm vị trí thống lĩnh ngành khai khoáng, trong khi tại Uzbekistan, nhiều công ty có vốn Trung Quốc tham gia đấu giá quyền khai thác các mỏ vàng mới.
Song song với đó, tình trạng khai thác vàng trái phép cũng gia tăng. Chính quyền Uzbekistan thời gian qua đã liên tục triệt phá nhiều đường dây khai thác và chế biến vàng bất hợp pháp tại khu vực Navoi.
Theo ông Galdini, giá vàng nhiều khả năng vẫn duy trì ở mức cao trong thời gian tới nhờ chi phí khai thác ngày càng tăng và nhu cầu tích trữ vàng của các ngân hàng trung ương trên thế giới.
Tuy nhiên, ông cho rằng điều đáng lo ngại là nguồn lợi từ vàng vẫn chưa tạo ra quá trình công nghiệp hóa hay đa dạng hóa nền kinh tế Trung Á.
"Những yếu tố nền tảng của nền kinh tế vẫn chưa thay đổi", ông nhận định.
