Tiếng con lăn lướt đều trên mặt đá. Lớp mực đen dần phủ kín bề mặt, tờ giấy mỏng được ép xuống rồi nhẹ nhàng nhấc lên, để lộ một bản in vừa hoàn thành. Tại trưng bày "Báo Việt Nam Độc lập và hành trình phát triển của Báo chí cách mạng Việt Nam", không gian trải nghiệm kỹ thuật in đá (li-tô) luôn đông người dừng lại. Nhiều bạn trẻ thích thú khi lần đầu được tự tay thực hiện những công đoạn in từng gắn với sự ra đời của Báo Việt Nam Độc lập...
Kỷ niệm 85 năm Báo Việt Nam Độc lập ra đời (1/8/1941 - 1/8/2026), UBND tỉnh Cao Bằng phối hợp với Bảo tàng Báo chí Việt Nam, Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức Trưng bày chuyên đề “Báo Việt Nam Độc lập và hành trình phát triển của Báo chí cách mạng Việt Nam”.
Qua quá trình khảo cứu các tư liệu lịch sử về sự ra đời của Báo Việt Nam Độc lập, PGS.TS Trần Viết Nghĩa (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết, năm 1941, khi hệ thống báo chí của Đảng từng bước được hình thành thì Mặt trận Việt Minh cũng cần có một tờ báo riêng phục vụ công tác tuyên truyền.
Là địa phương được lựa chọn xây dựng thí điểm Mặt trận Việt Minh, Cao Bằng khi ấy vẫn chưa có một tờ báo cách mạng. Nhận thấy yêu cầu cấp thiết đó, tháng 7/1941, Nguyễn Ái Quốc giao đồng chí Vũ Oanh phối hợp với Tỉnh ủy và Ban Việt Minh Cao Bằng chuẩn bị xuất bản một tờ báo của Việt Minh.
Theo kết quả nghiên cứu của PGS.TS Trần Viết Nghĩa, việc xuất bản một tờ báo ở Cao Bằng thời điểm đó gặp vô vàn khó khăn bởi gần như không có điều kiện vật chất để in ấn. Không máy in, không giấy, không mực, không nhà in, cũng không có đội ngũ kỹ thuật chuyên nghiệp. Bên cạnh đó, yêu cầu hoạt động bí mật đặt ra vô cùng khắt khe. Một cơ sở in cố định rất dễ trở thành mục tiêu theo dõi của mật thám Pháp, Nhật và lực lượng bảo an.
Chính trong bối cảnh ấy, những người làm Báo Việt Nam Độc lập đã lựa chọn phương pháp in trên mặt đá. Theo PGS.TS Trần Viết Nghĩa, đây là một dấu ấn đặc biệt trong lịch sử nghề in ở Việt Nam, phản ánh sự sáng tạo của những người làm báo cách mạng trong điều kiện thiếu thốn mọi bề.
Các tư liệu cho thấy, từng con chữ đều phải viết ngược lên mặt đá trước khi lăn mực và ép giấy. Công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ, chính xác và kiên nhẫn, bởi chỉ cần một nét viết sai cũng có thể phải thực hiện lại toàn bộ bản in.
Từ những tư liệu lịch sử đã nghiên cứu, PGS.TS Trần Viết Nghĩa cho biết, để có được bản in, những người làm báo phải tìm một phiến đá đủ nhẵn và cuối cùng đã sử dụng một tấm bia đá thời Tự Đức làm bàn in. Khi không có axit để tẩy những chỗ viết sai trên mặt đá, họ đã nghĩ ra cách dùng nước chanh thay thế. Ngay cả giấy in cũng là một bài toán không dễ giải.
"Nếu một người mua quá nhiều giấy sẽ dễ bị địch nghi ngờ. Vì vậy, bà con mỗi người mua vài tờ rồi góp lại. Chị em phụ nữ cũng âm thầm mua chanh để ủng hộ việc in báo", PGS.TS Trần Viết Nghĩa chia sẻ các tư liệu lịch sử mà ông nghiên cứu.
Nhờ sự sáng tạo của những người làm báo cùng sự đùm bọc, chở che của nhân dân Cao Bằng, những khó khăn về kỹ thuật từng bước được khắc phục. Chỉ sau gần một tháng chuẩn bị, ngày 1/8/1941, số đầu tiên của Báo Việt Nam Độc lập chính thức ra đời tại Pác Bó.
Theo nghiên cứu của PGS.TS Trần Viết Nghĩa, những số báo đầu tiên chỉ gồm hai trang, khổ khoảng 18,5 x 27 cm, được in trên đá với số lượng khoảng 100 bản mỗi kỳ. Dù chất lượng giấy còn thô, chữ viết trên mặt đá chưa thể sắc nét, nhưng những số báo ấy đã kịp thời chuyển tải chủ trương của Việt Minh đến với nhân dân, góp phần giác ngộ cách mạng và xây dựng lực lượng quần chúng. Sau một thời gian, kỹ thuật in dần được cải thiện, số lượng phát hành tăng lên khoảng 300 bản mỗi kỳ, mở rộng phạm vi tuyên truyền ra nhiều địa phương.
Những vị khách hôm nay chỉ mất vài phút để hoàn thành một bản in tại không gian trải nghiệm, nhưng cách đây 85 năm, mỗi trang Báo Việt Nam Độc lập là kết tinh của sự sáng tạo, lòng quả cảm và tinh thần vượt khó.
Chính vì vậy, hoạt động tái hiện kỹ thuật in đá tại triển lãm không đơn thuần là một trải nghiệm thủ công, mà còn giúp công chúng chạm gần hơn vào một dấu ấn đặc biệt trong lịch sử Báo chí cách mạng Việt Nam - nơi mỗi bản in đều bắt đầu từ những con chữ được viết ngược trên mặt đá, giữa núi rừng Pác Bó, trong những ngày đầu của cách mạng
