Để báo chí điều tra không bị 'nuốt chửng' trong thời đại số

Thực tiễn làm báo tại Báo Pháp Luật TP Hồ Chí Minh cho thấy, điều tra không những không mất chỗ đứng, mà nếu được tổ chức và kể lại đúng cách, còn có thể trở thành một trong những loại hình nội dung có sức lan tỏa mạnh mẽ nhất trên các nền tảng số.

Điều tra – 'bản sắc' không thể thay thế

Nhà báo Nguyễn Tiến Tân, Báo Pháp Luật TP Hồ Chí Minh, khẳng định: “Chúng tôi xác định điều tra là thế mạnh cốt lõi, là bản sắc của tờ báo”. Đó không phải là tuyên ngôn mang tính khẩu hiệu, mà được chứng minh bằng một hành trình dài của những tác phẩm điều tra tạo dấu ấn trong làng báo chí Việt Nam.

Từ cuối thập niên 1990, Pháp Luật TP HCM đã ghi dấu với loạt bài “Tôi đi tìm Bao Công”, “Tôi thử làm Bao Công”, “Tận đáy xã hội”, “Trộm xác ở pháp trường Long Bình”, “Triệt phá đường dây chăn dắt ăn xin”, hay “Bến xe Lam Hồng và hệ thống cơm tù xuyên Việt”… Những tác phẩm ấy không chỉ đoạt các giải báo chí quan trọng mà còn khẳng định vị thế của báo chí điều tra như một công cụ bảo vệ công lý và người yếu thế.

Gần đây hơn, chuỗi giải thưởng Báo chí Quốc gia liên tiếp trong các năm 2022, 2023 và 2024 với các loạt bài điều tra như “Xe quá tải tung hoành ở Đông Nam bộ, Tây Nguyên”, “Thâm nhập đường dây mua bán thận ở TP HCM”, “Chiêu trò phá xe của khách trên các quốc lộ” cho thấy chất điều tra của Pháp Luật TP HCM không hề suy giảm, mà đang được làm mới để phù hợp với thời đại.

Điểm đáng chú ý là các tuyến bài điều tra không dừng lại ở việc phản ánh sai phạm, mà còn tạo ra những chuyển động cụ thể trong đời sống xã hội. Theo nhà báo Nguyễn Tân, sau loạt bài “Những chiêu ‘móc túi’ người đổ xăng”, “Chiêu ăn gian ở cây xăng tại Đồng Nai”, hay “Trật tự đô thị làm luật ở Chợ đầu mối Hóc Môn”, các cơ quan chức năng đã nhanh chóng vào cuộc, xử lý đúng người, đúng hành vi, không có vùng cấm.

Nhiều vụ việc, Báo Pháp Luật TP HCM còn chủ động phối hợp với lực lượng công an ngay từ giai đoạn điều tra, cung cấp thông tin, hình ảnh, clip để kịp thời triệt phá các băng nhóm tội phạm như trong các loạt bài về nạn móc túi tại Suối Tiên, Phố Tây, làng đại học hay trên các tuyến quốc lộ.

“Giá trị lớn nhất của điều tra không chỉ nằm ở giải thưởng, mà ở việc góp phần kéo giảm tội phạm, hạn chế hành vi sai trái và tạo niềm tin xã hội vào vai trò giám sát của báo chí”, ông Nguyễn Tân chia sẻ.

Từ báo giấy sang hệ sinh thái số, trong đó clip là 'xương sống' của điều tra hiện đại

Theo ông Tân, nếu trước đây, mọi nỗ lực điều tra đều ưu tiên cho báo giấy với yêu cầu “báo giấy đăng trước” – thì hiện nay, tư duy ấy đã thay đổi căn bản. “Bạn đọc ở đâu, Pháp Luật TP HCM phải có mặt ở đó” trở thành phương châm hành động của tòa soạn.

Từ đó, một hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng được hình thành: báo điện tử, Youtube, Facebook, TikTok, Zalo News, Google News, MyClip… Với báo chí điều tra, sự thay đổi này không chỉ là chuyển kênh phát hành, mà là thay đổi cách làm ngay từ đầu.

Phóng viên điều tra không còn chỉ viết, mà phải tư duy hình ảnh, quay phim, dựng clip, xây dựng sản phẩm riêng cho từng nền tảng. Báo online và mạng xã hội trở thành trung tâm, trong khi báo giấy giữ vai trò chọn lọc, tinh gọn và kết nối thông tin.

“Hiệu quả của cách làm này thể hiện rõ qua loạt bài “Chiêu trò phá xe của khách trên các quốc lộ” năm 2024. Khi các clip điều tra được đăng tải trên TikTok và Youtube, hàng triệu lượt xem đã được ghi nhận, kéo theo lượng truy cập vào PLO.VN tăng đột biến – một minh chứng rõ ràng cho sức lan tỏa của điều tra khi được kể đúng cách trên nền tảng số”, ông Tân nói.

Theo ông Tân, không có một công thức chung cho mọi nền tảng. Với các loạt bài gần đây như “Tiếng kêu ai oán giữa rừng xanh” hay “Thâm nhập đường dây ‘mèo tặc’”, Pháp Luật TP HCM đều xây dựng kịch bản truyền thông ngay từ đầu, với các phiên bản khác nhau cho E-magazine, Youtube, TikTok và short video.

Sự khác biệt về quy tắc cộng đồng giữa các nền tảng buộc tòa soạn phải tính toán kỹ lưỡng cách biên tập hình ảnh, mức độ che mờ, thậm chí chấp nhận có nội dung không thể đăng trên một số nền tảng nhất định. Điều này, theo nhà báo Nguyễn Tiến Tân, là để đảm bảo an toàn pháp lý và nghề nghiệp, trong bối cảnh các nền tảng ngày càng siết chặt kiểm duyệt nội dung.

“Khi toàn bộ sản phẩm số đã hoàn thiện, bài báo giấy mới được sắp xếp đăng sau, kèm mã QR để dẫn độc giả quay lại không gian số – nơi câu chuyện điều tra được kể đầy đủ và sinh động hơn”, ông nhấn mạnh.

Một thay đổi căn bản khác là vai trò trung tâm của video. Nếu trước đây, phóng viên có thể nghe, ghi chép và miêu tả bằng câu chữ, thì nay, clip trở thành tư liệu bắt buộc. “Chỉ một đoạn clip thành công có thể làm nên cả loạt điều tra”, nhà báo Nguyễn Tiến Tân nhấn mạnh.

Clip vừa là bằng chứng thuyết phục, vừa là “tấm khiên thép” bảo vệ phóng viên, đồng thời là căn cứ để cơ quan chức năng vào cuộc. Thiếu clip, bài điều tra không chỉ giảm sức nặng mà còn khó được duyệt đăng.

Thực tế ở các loạt bài như “Thâm nhập đường dây mua bán thận ở TP HCM” hay “Trật tự đô thị làm luật ở Chợ đầu mối Hóc Môn” cho thấy, video clip đóng vai trò quyết định trong việc đấu tranh, xử lý sai phạm.

Giữ giá trị truyền thống trong cách kể hiện đại

Sự dịch chuyển từ người đọc sang người xem, người nghe là xu thế không thể đảo ngược. Mỗi cơ quan báo chí, mỗi nhà báo buộc phải thích nghi nếu muốn tồn tại. Với Pháp Luật TP HCM, hàng chục đến hàng trăm triệu lượt tiếp cận mỗi tháng trên các nền tảng không chỉ khẳng định sức lan tỏa, mà còn mở ra nguồn thu quan trọng trong bối cảnh kinh tế báo chí đầy thách thức.

Tuy nhiên, nhà báo Nguyễn Tiến Tân khẳng định, công nghệ không thể thay thế bản lĩnh nghề nghiệp. Dù cách kể thay đổi, chất lượng nội dung, sự thật và tinh thần dấn thân vẫn là điều kiện tiên quyết.

Báo chí điều tra trong thời đại mới, vì thế, là sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại: truyền thống ở giá trị sự thật, hiện đại ở cách kể câu chuyện ấy sao cho chạm đến độc giả thời mạng xã hội. “Nếu giữ được hai yếu tố này, báo chí điều tra không những không bị 'nuốt chửng' bởi thời đại số, mà còn có cơ hội trở thành điểm sáng khác biệt giữa một không gian thông tin ngày càng giống nhau, na ná nhau”, ông Tân khẳng định.